Thuyền buồm trong văn hoá buôn bán là lời chúc "thuận buồm xuôi gió": công việc trôi chảy, hàng đi thuận, người về đủ. Theo quan niệm phổ biến, mũi thuyền nên hướng vào trong nhà hoặc vào trong cửa hàng, gợi ý thuyền chở hàng về; thuyền gỗ thuộc hành Mộc, đi trên nước thuộc Thuỷ, nên hay được cho là hợp người mệnh Mộc, Thuỷ và Hoả (Mộc sinh Hoả), người mệnh Kim và Thổ chọn chất liệu, màu cho cân bằng.
Thuyền buồm không gắn với một con giáp nào, nên khác với tượng ngựa hay rồng, nó ít khi bị coi là kỵ với tuổi nào. Điều cần chú ý là chọn thuyền chắc chắn, buồm căng, đặt đúng chỗ trong cửa hàng hay văn phòng. Bài này nói về nguồn gốc lời chúc, hướng mũi thuyền, bảng mệnh, chỗ đặt, chọn kiểu thuyền và khi nào nên tặng thuyền buồm.
Gốc của lời chúc thuận buồm xuôi gió
Với cư dân ven sông, ven biển, chuyến hàng thuận gió là chuyến hàng có lãi, có người trở về. Ở Việt Nam, những đoàn thuyền buôn trên sông Hồng, sông Tiền, những ghe bầu chở hàng dọc biển miền Trung từng là xương sống của buôn bán trước khi có đường bộ hiện đại. Lời chúc "thuận buồm xuôi gió" sinh ra từ nỗi lo rất thật của người đi biển: gió ngược, bão và mất hàng.
Trong văn hoá Hoa kiều, thuyền buồm còn được gọi theo lối chơi chữ "nhất phàm phong thuận" (một cánh buồm gió thuận), thường thấy trên mô hình thuyền, tranh thuyền treo ở cửa hàng. Thuyền chở vàng, thuyền chất đầy thỏi bạc là dạng thương mại về sau, cụ thể hoá lời chúc thành của cải.
Hiểu gốc như vậy thì thuyền buồm hợp nhất với những ai làm nghề có "chuyến": buôn bán, xuất nhập khẩu, vận tải, nhà hàng, du lịch, và người đang khởi sự một con đường mới. Nó là lời chúc cho hành trình, không phải lời hứa về doanh thu.
Mũi thuyền quay vào hay quay ra
Đây là câu hỏi gây tranh cãi nhiều nhất về thuyền buồm. Cách hiểu phổ biến nhất ở Việt Nam là mũi thuyền hướng vào trong nhà hoặc cửa hàng, giống như thuyền đang cập bến, chở hàng về. Mũi thuyền chĩa thẳng ra cửa bị hiểu là thuyền đang rời đi, mang của ra ngoài.
Một số người làm nghề xuất khẩu hay vận tải lại muốn mũi thuyền hướng ra, gợi ý "ra khơi", đem hàng đi xa. Hai cách hiểu này đều có người theo; chọn theo bản chất công việc. Cửa hàng bán lẻ, nhà hàng, văn phòng tiếp khách thường theo cách quay vào trong.
Ngoài chuyện vào hay ra, mũi thuyền không nên chĩa thẳng vào chỗ ngồi của chủ, vào quầy thu ngân hoặc cửa phòng. Đặt thuyền chéo góc, mũi hướng vào không gian chung của phòng là cách dễ nhìn nhất. Nếu có hai thuyền, cho chúng cùng hướng, không để hai mũi chĩa vào nhau như đâm nhau.
Cửa hàng hai mặt tiền thì lấy cửa chính khách hay vào làm mốc. Văn phòng trong toà nhà thì lấy cửa phòng làm mốc, không phải cửa toà nhà.
Thuyền buồm theo mệnh: chất liệu và màu
Thuyền buồm phổ biến nhất là thuyền gỗ, nên gốc ngũ hành của nó là Mộc, đi trên nước nên gắn thêm Thuỷ. Bảng dưới gợi ý theo mệnh nạp âm người chủ; mệnh tra từ năm sinh âm lịch:
| Mệnh chủ | Quan hệ với thuyền gỗ | Gợi ý chất liệu, màu |
|---|---|---|
| Mộc | Cùng hành, được Thuỷ sinh | Thuyền gỗ màu tự nhiên, buồm trắng hoặc xanh |
| Hoả | Mộc sinh Hoả | Thuyền gỗ, buồm đỏ hoặc nâu đỏ; tránh đặt sát nước quá nhiều |
| Thuỷ | Thuỷ sinh Mộc, thuyền trên nước | Thuyền gỗ sẫm, buồm trắng, xanh dương; đặt gần bể cá được |
| Kim | Kim khắc Mộc | Thuyền đồng, thuyền mạ bạc, hoặc thuyền gỗ buồm trắng, đế kim loại |
| Thổ | Mộc khắc Thổ | Thuyền gốm, sứ men vàng nâu, hoặc thuyền gỗ đặt trên đế đá |
Bảng chỉ dùng khi đang phân vân giữa vài mẫu. Thuyền đẹp, chắc, hợp không gian vẫn quan trọng hơn. Người mệnh Kim không vì quan niệm Kim khắc Mộc mà phải bỏ hẳn thuyền gỗ; một chiếc đế kim loại hay buồm trắng là đủ dung hoà.
Về tuổi, thuyền không gắn với chi nào nên không có tuổi xung. Có người suy theo hướng: nếu đặt thuyền ở phía Đông, Đông Nam (Mộc) thì lấy tuổi Dần, Mão; nhưng cách suy này ít phổ biến, không cần quá bận tâm.
Đặt thuyền buồm ở đâu trong cửa hàng, văn phòng, nhà ở
Cửa hàng. Kệ phía sau hoặc bên cạnh quầy, ngang tầm mắt khách, mũi hướng vào trong cửa hàng. Không đặt sát cửa ra vào nơi khách va phải, không đặt trên lối đi.
Văn phòng giám đốc. Tủ hoặc kệ phía sau lưng người ngồi, gợi ý "có hậu thuẫn", hoặc góc bàn tiếp khách. Mũi thuyền hướng vào trong phòng, không chĩa vào ghế khách.
Phòng khách nhà ở. Kệ tivi, tủ trưng bày, gần cửa sổ phía Đông hoặc Đông Nam (hành Mộc) nếu có. Nhà buôn bán tại gia hay đặt thuyền gần cửa chính, mũi quay vào.
Chỗ nên tránh. Phòng ngủ (thuyền gợi ý đi xa, không hợp chỗ nghỉ ngơi, người hay đi công tác càng nên tránh), nhà vệ sinh, sát bếp, dưới gầm cầu thang, trên nóc tủ cao quá đầu khó lau.
Gần nước. Thuyền đặt cạnh bể cá hay tiểu cảnh nước là cách bày quen thuộc, gợi ý thuyền trên sóng. Chỉ cần lưu ý thuyền gỗ không đặt sát chỗ hơi nước bốc lên, gỗ sẽ mốc và buồm vải ố.
Chọn kiểu thuyền: buồm, số buồm, hình dáng
Thuyền trang trí có rất nhiều kiểu, từ mô hình thuyền chiến châu Âu tới thuyền rồng, ghe bầu, thuyền mành. Vài điều để chọn cho hợp ý nghĩa và bền:
- Buồm căng, nguyên vẹn. Buồm phồng như đang no gió hợp lời chúc thuận buồm. Buồm rách, rủ, cột buồm nghiêng nên tránh, cả về ý lẫn về thẩm mỹ.
- Số buồm và số cột. Thuyền ba buồm, ba cột rất phổ biến vì gọn mà cân đối. Thuyền nhiều buồm (như mô hình thuyền ba cột Âu châu) đẹp nhưng chi tiết mảnh, khó lau.
- Thuyền rồng, thuyền Á Đông. Gợi không khí truyền thống, hợp nhà hàng, cửa hàng đồ gỗ, phòng khách cổ điển. Người tuổi Tuất muốn tránh hình rồng thì chọn thuyền buồm thường.
- Thuyền chở vàng, thuyền mạ vàng. Ý nghĩa thẳng vào tiền; có người thích, có người thấy kém thanh. Nếu tặng khách hàng, chọn mẫu tinh tế hơn.
- Thuyền có chở người. Một số mẫu có người chèo, người đứng mũi; nhiều người thích thuyền đủ người như ý "thuyền đầy". Thuyền trống không cũng không có gì xấu, nên chọn theo cảm nhận.
- Kết cấu chắc. Kiểm cột buồm gắn chặt vào thân, dây buồm không lỏng, đáy phẳng hoặc có giá đỡ. Mô hình gỗ ghép kém sau vài tháng máy lạnh sẽ hở mộng.
Cỡ thuyền theo cùng nguyên tắc với mọi đồ trưng bày: không quá một phần ba bề ngang kệ. Thuyền dài 40–60 cm hợp tủ trưng bày phòng khách; bàn làm việc chỉ nên thuyền 20–30 cm.
Tặng thuyền buồm: khai trương, thăng chức, tiễn đi xa
Thuyền buồm là món quà khai trương được chuộng nhất trong nhóm quà biểu tượng, vì lời chúc rõ ràng, không gắn với tuổi nên ít khi tặng nhầm. Quà thăng chức, quà mừng chuyển văn phòng cũng hợp. Người tặng nên chọn thuyền có hộp hoặc giá đỡ, kèm lời chúc ngắn gọn.
Có nơi kiêng tặng thuyền cho người sắp đi xa không về, hoặc người đang có chuyện buồn, vì hình ảnh thuyền rời bến. Với người đi du học, đi làm xa, nhiều gia đình lại thấy thuyền buồm là lời chúc đường xa bình an; ý tứ nằm ở lời chúc đi kèm.
Với khách hàng, đối tác người Hoa hoặc làm ăn lâu năm với thị trường Hoa ngữ, thuyền buồm đi kèm câu "nhất phàm phong thuận" thường được đón nhận nồng hậu. Với đối tác phương Tây, mô hình thuyền buồm cổ được xem là đồ sưu tầm, quà văn phòng lịch sự, không mang hàm ý cầu tài; tấm thiệp nên giải thích ngắn gọn lời chúc thuận buồm của người Việt.
Muốn xem các mẫu thuyền buồm gỗ có mô tả loại gỗ, kích thước và kết cấu rõ ràng, có thể tham khảo vatphamphongthuy.com.
Giữ kỳ vọng vừa phải: thuyền buồm làm được gì và không làm được gì
Một chiếc thuyền buồm đặt đúng chỗ làm được vài việc thật: nhắc chủ cửa hàng về mục tiêu của mình mỗi lần ngẩng lên, tạo điểm nhấn cho kệ trưng bày, gợi chuyện với khách, và cho người trong nhà cảm giác yên tâm vì đã "làm đủ lễ" theo cách hiểu của gia đình. Đó là giá trị tinh thần và thẩm mỹ, đáng có.
Điều thuyền buồm không làm được là thay cho hàng tốt, giá hợp lý, phục vụ chu đáo và sổ sách rõ ràng. Một số nơi bán thuyền kèm lời hứa doanh thu tăng, nợ đòi được, hợp đồng ký nhanh; những lời ấy không có gốc trong tập quán, chỉ là cách bán hàng. Khi gặp lời hứa như vậy, hoặc lời khuyên phải mua thêm nhiều món mới "kích hoạt" được thuyền, nên dừng lại cân nhắc.
Cách nghĩ lành mạnh là coi thuyền buồm như tấm thiệp chúc bằng gỗ: chọn đẹp, đặt trang trọng, lau sạch, và để công việc tự nói bằng kết quả của nó. Nếu một năm làm ăn không như ý, đó là lúc xem lại mặt hàng, kênh bán và chi phí, chứ không phải xoay mũi thuyền.
Câu hỏi thường gặp
Thuyền buồm đặt mũi hướng ra cửa có sao không?
Theo cách hiểu phổ biến ở Việt Nam, mũi hướng ra cửa là thuyền rời bến, nên nhiều cửa hàng tránh. Nghề xuất khẩu, vận tải có người cố ý hướng ra để gợi ý "ra khơi". Không có quy định chung; chọn theo bản chất công việc và cảm nhận của chủ.
Một nhà đặt mấy chiếc thuyền buồm là vừa?
Một chiếc là đủ cho phần lớn nhà ở và cửa hàng. Nếu muốn hai chiếc, đặt cùng hướng, cùng phòng hoặc khác phòng; không để hai mũi thuyền chĩa vào nhau. Nhiều thuyền trong không gian nhỏ dễ thành bày biện rối mắt.
Người mệnh Kim có nên đặt thuyền buồm gỗ không?
Vẫn được. Quan niệm Kim khắc Mộc chỉ gợi ý chọn thêm yếu tố cân bằng như đế kim loại, buồm trắng, hoặc chọn thuyền đồng. Không có tập quán nào nói người mệnh Kim phải bỏ hẳn thuyền gỗ.
Thuyền buồm có hợp đặt trong phòng làm việc tại nhà không?
Hợp, nhất là với người làm nghề kinh doanh, tự do, làm việc với đối tác xa. Đặt ở kệ phía sau hoặc bên cạnh bàn, mũi hướng vào phòng. Phòng làm việc kết hợp phòng ngủ thì đặt xa giường, hoặc chọn biểu tượng khác.
Thuyền buồm bị gãy cột buồm nên làm gì?
Nếu gắn lại được chắc chắn thì sửa và dùng tiếp; nếu buồm rách, cột gãy khó sửa thì tập quán thường khuyên thôi trưng, cất hoặc bỏ như đồ gỗ thường. Thuyền đổ vỡ không mang điềm gì, chỉ là đồ trang trí cần thay.
Thuyền buồm đặt cạnh bể cá có tốt hơn không?
Theo quan niệm, thuyền gần nước như đang trên sóng nên được nhiều người thích. Về thực tế, hơi ẩm từ bể cá làm gỗ mốc, buồm ố; đặt cách bể một khoảng, không đặt ngay trên nắp bể có hơi nước bốc lên.