Đá đeo hằng ngày bền nhất khi được lau khô sau khi đeo, tháo ra khi tắm, bơi, làm việc với hoá chất, và cất riêng từng món trong túi vải. Trong các tập quán "thanh tẩy" đá, phơi trăng gần như vô hại với mọi loại đá; ngâm nước muối và phơi nắng gắt thì làm hỏng không ít loại, như hổ phách, ngọc trai, ngọc lam, đá nhuộm, thạch anh tím, thạch anh hồng.
Bài đặt các tập quán thanh tẩy cạnh tính chất vật liệu của từng loại đá, để bạn giữ được tập quán nếu muốn mà không làm hỏng món đồ. Phần sau là cách lau rửa theo nhóm đá, cách cất giữ trong mùa nồm ẩm miền Bắc, và dấu hiệu cho thấy đến lúc thay dây hay mang ra tiệm.
Tập quán "thanh tẩy" đá: người ta làm gì và vì sao
Trong giới chơi đá phong thuỷ, "thanh tẩy" là việc làm sạch viên đá theo nghĩa biểu tượng, thường làm khi mới mua về, sau một thời gian đeo, hoặc khi đá đổi chủ. Lý giải phổ biến là đá "hấp thu" điều không tốt và cần được làm mới. Đây là một quan niệm hiện đại, lan rộng qua sách và người bán đá vài chục năm gần đây, không có cơ sở khoa học; nhưng nó gắn với một nhu cầu dễ hiểu: muốn bắt đầu dùng một món đồ trong cảm giác sạch sẽ, mới mẻ.
Các cách hay được nhắc gồm: ngâm đá trong nước muối, để đá dưới ánh trăng đêm rằm, phơi nắng sáng, xông khói trầm hoặc nhang, đặt đá lên một cụm thạch anh lớn, rung chuông hay gõ chén đồng bên cạnh. Một số cách hoàn toàn vô hại với đá, một số khác thì gây hại thật cho những loại đá nhạy cảm. Vấn đề không nằm ở việc có làm hay không, mà ở chỗ chọn cách phù hợp với chất liệu.
Nếu bạn không để tâm tới tập quán này, cứ bỏ qua phần thanh tẩy; lau rửa thông thường là đủ để đá sạch và đẹp. Nếu bạn muốn giữ, bảng dưới giúp chọn cách an toàn.
Mỗi cách thanh tẩy hợp và hại với loại đá nào
Bảng đối chiếu các cách thanh tẩy phổ biến với tính chất vật liệu đã biết của các loại đá thường gặp:
| Cách | Đá chịu được | Đá dễ hỏng | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Ngâm nước muối | thạch anh, mắt hổ, ngọc bích (rửa sạch muối sau đó) | hổ phách, ngọc trai, ngọc lam, malachite, đá nhuộm, đá ổn định bằng nhựa | muối và nước thấm vào đá xốp, ăn mòn bề mặt, kết tinh trong vết nứt; làm gỉ móc, hỏng dây chun |
| Phơi nắng | mắt hổ, mã não tự nhiên, ngọc bích | thạch anh tím, thạch anh hồng, thạch anh khói, hổ phách, đá nhuộm | tia cực tím và nhiệt làm nhạt màu hoặc sẫm, giòn bề mặt |
| Phơi trăng | gần như mọi loại | không đáng kể | ánh trăng là ánh sáng phản chiếu rất yếu; chỉ cần tránh sương ẩm với dây da, gỗ |
| Xông khói trầm, nhang | đá cứng, bề mặt nhẵn | đá xốp, ngọc trai, ngọc lam | khói để lại muội và mùi trên bề mặt xốp; lửa gần quá làm nứt đá |
| Đặt lên cụm thạch anh | đá cứng | hổ phách, ngọc trai, đá mềm | đầu tinh thể thạch anh cứng 7 có thể làm trầy đá mềm |
Nếu muốn một cách "thanh tẩy" an toàn cho cả chuỗi nhiều loại đá, đặt chuỗi trên một khăn sạch ở bậu cửa sổ đêm trăng, sáng hôm sau cất vào trước khi nắng lên. Cách này giữ được ý nghĩa của tập quán mà không có rủi ro vật lý nào.
Tuyệt đối không đun sôi đá, không ngâm đá vào cồn, nước tẩy, giấm như một số mẹo trên mạng. Những cách này có thể làm nứt đá do sốc nhiệt, ăn mòn đá vôi, đá xốp, và làm bong lớp nhựa, lớp nhuộm của đá đã xử lý.
Lau rửa theo nhóm đá
Không có một cách vệ sinh chung cho mọi loại đá. Chia thành ba nhóm theo độ cứng và độ xốp sẽ dễ nhớ hơn:
| Nhóm | Đá thường gặp | Cách làm sạch | Không nên |
|---|---|---|---|
| Cứng, ít xốp | thạch anh các loại, mã não tự nhiên, mắt hổ, ngọc bích, garnet | nước ấm, chút xà phòng trung tính, bàn chải mềm; tráng sạch, lau khô | máy rửa siêu âm với đá có vết nứt; nước quá nóng |
| Mềm hoặc xốp | hổ phách, ngọc trai, ngọc lam, malachite | chỉ lau bằng khăn mềm hơi ẩm, lau khô ngay | ngâm nước, xà phòng, siêu âm, hơi nước |
| Đã xử lý | đá nhuộm, đá ổn định bằng nhựa, đá phủ màu | khăn ẩm, lau khô; như nhóm mềm | xà phòng mạnh, cồn, nhiệt, siêu âm |
Vòng xâu dây chun không nên ngâm cả chuỗi: nước đọng trong lỗ hạt làm dây mau lão hoá và có thể sinh mùi. Lau từng hạt bằng khăn ẩm, rồi để chuỗi nằm phẳng trên khăn khô vài giờ trước khi cất.
Với phần kim loại đi kèm như khoen, hạt chặn bạc, có thể dùng khăn đánh bạc chuyên dụng; tránh để dung dịch đánh bạc dính vào đá xốp.
Thói quen hằng ngày giữ đá bền lâu
Phần lớn hư hỏng của vòng đá đến từ những thói quen nhỏ lặp lại mỗi ngày. Mấy nguyên tắc dưới đây áp dụng cho mọi loại đá, mọi mệnh:
- Đeo sau cùng, tháo đầu tiên. Xịt nước hoa, thoa kem dưỡng, keo xịt tóc xong, đợi khô rồi mới đeo; về nhà thì tháo trang sức trước khi rửa mặt, tẩy trang.
- Tháo khi tắm, bơi, xông hơi. Clo trong bể bơi, nước nóng, xà phòng tắm đều không tốt cho đá xốp và dây chun; hơi nóng xông hơi có thể làm nứt đá có sẵn vết rạn.
- Tháo khi làm việc nhà có hoá chất. Nước rửa bát, nước tẩy bồn cầu, chất tẩy nhà bếp làm mờ bề mặt đá và ăn mòn kim loại.
- Tháo khi tập thể thao, làm vườn, bê vác. Va đập và mồ hôi nhiều là hai thứ làm vòng đứt, đá mẻ nhanh nhất.
- Lau khô sau khi đeo. Một lượt khăn mềm cuối ngày lấy đi mồ hôi, dầu da, bụi; đá giữ được độ bóng mà không cần đánh bóng lại.
- Cất riêng từng món. Túi vải nhỏ hoặc hộp có ngăn giúp đá cứng không cào vào đá mềm, dây chuyền không rối vào nhau.
Mùa nồm, mùa mưa: cất giữ thế nào
Miền Bắc vào mùa nồm, độ ẩm không khí có ngày gần bão hoà, mọi bề mặt đọng nước. Đây là thời điểm bạc xỉn nhanh nhất, dây da, dây vải, vòng gỗ, vòng trầm dễ mốc, và hộp trang sức bằng gỗ, nỉ có thể ẩm mùi. Miền Nam mùa mưa cũng có hiện tượng tương tự, dù nhẹ hơn.
Cách đơn giản là cất trang sức trong hộp kín hoặc túi zip có kèm một gói hút ẩm silica gel nhỏ, thay gói khi hạt đổi màu hoặc sau vài tuần. Không cất trong phòng tắm, không để trên bậu cửa sổ những ngày nồm. Vòng trầm, vòng gỗ nếu lên mốc nhẹ thì lau khô bằng khăn mềm, để nơi thoáng gió, không phơi nắng gắt cho nhanh khô vì gỗ có thể nứt.
Bạc đã xỉn sau mùa nồm có thể đánh lại bằng khăn đánh bạc. Với bạc gắn đá xốp, chỉ đánh phần kim loại, tránh để hoá chất chạm vào đá. Xỉn bạc là phản ứng hoá học bình thường, không phải dấu hiệu gì về sức khoẻ hay vận số của người đeo.
Mang vòng đá đi biển, đi du lịch
Chuyến đi biển gom đủ những thứ đá sợ nhất: nước muối, cát, nắng gắt và kem chống nắng. Nước biển thấm vào đá xốp và dây chun; cát chứa nhiều hạt thạch anh độ cứng 7, cọ vào hổ phách, ngọc trai, ngọc lam, obsidian sẽ để lại vết trầy; nắng giữa trưa làm nhạt thạch anh tím, hồng; kem chống nắng để lại lớp màng mờ khó lau trên đá xốp. Nếu muốn đeo đá khi đi biển, mắt hổ, mã não tự nhiên, ngọc bích là những loại chịu được tốt hơn.
Thói quen đơn giản: tháo vòng trước khi xuống nước, cất vào túi vải trong ba lô thay vì để trên khăn trải cát; cuối ngày tráng đá bằng nước ngọt, lau khô. Ở khách sạn, cất trang sức có giá trị trong két hoặc túi đeo người, đừng để trên bồn rửa mặt, nơi dễ rơi xuống cống hoặc bị quên khi trả phòng.
Khi đi máy bay, trang sức đá không cần khai báo đặc biệt trong chuyến bay nội địa thông thường, nhưng nên để trong hành lý xách tay. Hành lý ký gửi có thể bị đè, va đập mạnh, và nếu thất lạc thì rất khó chứng minh giá trị món đồ.
Khi nào nên thay dây, mang ra tiệm hoặc thôi đeo
Dây chun lộ ra giữa các hạt. Khi kéo nhẹ thấy khoảng hở giữa các hạt rộng hơn lúc mới mua, dây đã giãn; thường sau khoảng 6–12 tháng đeo hằng ngày. Xâu lại bằng dây mới trước khi nó đứt giữa đường.
Hạt có vết mẻ ở miệng lỗ. Miệng lỗ xâu là chỗ yếu nhất của hạt đá. Vết mẻ ở đó có cạnh sắc, cắt dây chun nhanh hơn. Thay riêng hạt đó là cách rẻ nhất để giữ cả chuỗi.
Màu đá nhạt hoặc loang. Đá nhuộm có thể phai không đều, đá tự nhiên nhạy sáng có thể nhạt sau thời gian dài phơi nắng. Nếu màu đã thay đổi nhiều, hiểu rằng đó là đặc tính vật liệu chứ không phải "đá hết năng lượng".
Khoen, móc, khoá lỏng. Mang tới tiệm kiểm khoen dây chuyền, chấu nhẫn mỗi năm một lần là thói quen tốt; phát hiện chấu mòn, khoen hở sớm giúp không mất viên đá.
Đá nứt xuyên qua. Vết nứt chạy ra bề mặt có thể vỡ hẳn và có cạnh sắc. Nhiều người theo tập quán cất đá nứt đi; về thực tế, đó cũng là lựa chọn an toàn cho da tay.
Câu hỏi thường gặp
Đeo vòng đá khi đi tắm có sao không?
Với thạch anh, mắt hổ, ngọc bích, thỉnh thoảng dính nước không làm hỏng đá, nhưng xà phòng và nước nóng làm dây chun mau lão hoá, để lại lớp màng mờ trên đá. Với hổ phách, ngọc trai, ngọc lam, đá nhuộm thì nên tháo ra.
Vòng đá mới mua có mùi lạ, có nên ngâm nước muối không?
Mùi thường đến từ dây chun, túi nilon hoặc hoá chất xử lý. Lau từng hạt bằng khăn ẩm, để chuỗi nơi thoáng vài ngày là đủ. Chỉ ngâm nước muối nếu chắc chắn đá là thạch anh tự nhiên không nhuộm, và rửa sạch muối ngay sau đó.
Có nên đưa vòng đá cho người khác đeo thử không?
Quan niệm thanh tẩy cho rằng đá "nhận" người đeo nên ngại cho người khác đeo. Về thực tế, đeo thử không làm hỏng đá; chỉ nên lau sạch trước và sau khi đeo, đặc biệt với người có bệnh da.
Đá đeo lâu bị mờ, có đánh bóng lại được không?
Đá cứng như thạch anh, mã não, mắt hổ có thể nhờ thợ đánh bóng lại khi bề mặt mờ do trầy li ti. Đá mềm như hổ phách cũng đánh bóng được nhưng cần thợ quen tay. Đá nhuộm, đá phủ màu thì đánh bóng có thể làm mất lớp màu.
Máy rửa siêu âm ở nhà có dùng được cho vòng đá không?
Chỉ nên dùng cho đá cứng, không vết nứt, không nhuộm, không có lớp phủ, và không xâu dây chun. Rung siêu âm có thể làm vết nứt sẵn có lan rộng và làm bong keo, lớp xử lý. Khi không chắc, lau tay bằng khăn ẩm an toàn hơn.
Có cần thanh tẩy đá khi được người khác tặng lại không?
Đó là tuỳ quan niệm của bạn. Nếu muốn, chọn cách an toàn như để dưới ánh trăng một đêm rồi lau sạch. Món đồ được trao lại thường mang theo câu chuyện của người tặng; giữ gìn nó cẩn thận cũng là một cách trân trọng.