Tỳ hưu không phải một con giáp nên quan niệm dân gian coi là hợp với mọi tuổi; khi chọn, người ta dựa vào mệnh nạp âm để chọn màu và chất liệu. Mệnh Kim hay chọn tỳ hưu màu trắng, vàng; mệnh Mộc chọn xanh lục, đen; mệnh Thuỷ chọn đen, xanh dương, trắng; mệnh Hoả chọn đỏ, hồng, tím, xanh lục; mệnh Thổ chọn vàng, nâu, đỏ cam. Tượng thường đặt quay đầu ra phía cửa hoặc cửa sổ; vòng thường đeo tay trái, đầu tỳ hưu hướng ra phía ngoài bàn tay.
Tỳ hưu là linh vật được quảng cáo nhiều nhất, kèm theo nhiều lời hứa nhất. Bài này tách phần tập quán ra khỏi phần quảng cáo: bảng màu theo mệnh, chọn một con hay một đôi, chỗ đặt, cách đeo, giữ gìn, và những câu nói nên nghe với sự tỉnh táo. Phần chất liệu thật giả, giá cả thuộc về các trang chuyên về chọn mua.
Tỳ hưu trong quan niệm: gốc của hình tượng
Tỳ hưu là loài vật tưởng tượng trong văn hoá Trung Hoa, thân như sư tử hoặc hổ, đầu có sừng, có cánh hoặc không, miệng rộng. Thời cổ, tên tỳ hưu gắn với sức mạnh trấn giữ, xuất hiện trên tượng lăng mộ và cờ hiệu. Hình ảnh tỳ hưu "nuốt vàng bạc mà không thải ra" là lớp nghĩa được phổ biến mạnh về sau, khi tỳ hưu trở thành biểu tượng giữ của.
Cách gọi phổ biến hiện nay tách tỳ hưu làm hai: con một sừng gọi là Thiên Lộc, con hai sừng gọi là Tích Tà, và một đôi gồm cả hai con. Cách phân biệt đực cái, một sừng hai sừng có nhiều dị bản giữa các vùng; không có tài liệu chuẩn duy nhất.
Điều đáng nhớ: lớp nghĩa "chỉ vào không ra" là một lời chúc giữ gìn của cải, hợp với tinh thần tiết kiệm. Nó không phải cơ chế nào khiến tiền tự đến. Người đeo hay bày tỳ hưu mà tiêu xài không kiểm soát thì tượng cũng không giữ được gì.
Bảng màu và chất liệu tỳ hưu theo năm mệnh
Mệnh ở đây là mệnh nạp âm theo năm sinh âm lịch. Màu chia hai lớp: màu bản mệnh (cùng hành) và màu tương sinh (hành sinh ra mệnh mình). Màu khắc mệnh thường được khuyên hạn chế, không phải cấm:
| Mệnh | Màu bản mệnh | Màu tương sinh | Màu hay được khuyên hạn chế | Chất liệu hay chọn |
|---|---|---|---|---|
| Kim | Trắng, xám, ánh bạc | Vàng, nâu đất (Thổ sinh Kim) | Đỏ, hồng (Hoả khắc Kim) | Thạch anh trắng, thạch anh vàng, bạc |
| Mộc | Xanh lục | Đen, xanh dương (Thuỷ sinh Mộc) | Trắng, ánh kim (Kim khắc Mộc) | Ngọc xanh, đá xanh lục, obsidian đen, gỗ |
| Thuỷ | Đen, xanh dương | Trắng, xám (Kim sinh Thuỷ) | Vàng, nâu đất (Thổ khắc Thuỷ) | Obsidian, thạch anh đen, thạch anh trắng |
| Hoả | Đỏ, hồng, cam, tím | Xanh lục (Mộc sinh Hoả) | Đen, xanh dương (Thuỷ khắc Hoả) | Thạch anh hồng, thạch anh tím, mã não đỏ |
| Thổ | Vàng, nâu | Đỏ, hồng, cam (Hoả sinh Thổ) | Xanh lục (Mộc khắc Thổ) | Thạch anh vàng, mắt hổ vàng nâu, gốm |
Người chưa biết mệnh mình, tra từ năm sinh âm lịch (bảng 60 hoa giáp). Ví dụ sinh năm 1990 là Lộ Bàng Thổ, 1992 là Kiếm Phong Kim, 1996 là Giản Hạ Thuỷ. Hai người cùng năm sinh dương lịch nhưng một người sinh trước Tết thì thuộc năm âm lịch trước.
Tỳ hưu bằng vàng, bạc, đồng (kim loại) mang hành Kim, hợp mệnh Kim và Thuỷ; tỳ hưu gỗ mang hành Mộc. Nếu chất liệu và màu cho hai gợi ý khác nhau, ưu tiên màu, vì màu là thứ người nhìn thấy mỗi ngày.
Một con hay một đôi, cỡ to hay nhỏ
Một đôi để bày. Tượng tỳ hưu để bàn, để kệ thường bày một đôi, hai con cùng cỡ, cùng chất liệu, đặt song song cùng nhìn về một hướng. Đây là cách bày phổ biến nhất ở cửa hàng và phòng khách.
Một con để đeo. Vòng tay, mặt dây thường chỉ một con. Có người đeo vòng có hai con đối nhau; không có quy định bắt buộc.
Cỡ tượng. Như mọi đồ trưng bày, tượng không nên chiếm quá một phần ba bề ngang kệ. Bàn làm việc chỉ nên tượng cỡ lòng bàn tay; quầy thu ngân cửa hàng có thể lớn hơn, nhưng không chắn tầm nhìn của nhân viên với khách.
Tượng ngậm tiền, cõng thỏi vàng. Dạng thương mại, ý nghĩa thẳng vào tiền. Có người thích, có người thấy rườm rà; chọn theo thẩm mỹ.
Đá nguyên khối hay ghép. Tượng đá nguyên khối bền, không bong; tượng đá vụn ép keo, bột đá đúc rẻ hơn và nhẹ hơn. Phân biệt chất liệu thuộc phần chọn mua, nên hỏi người bán ghi rõ trên hoá đơn.
Đặt tượng tỳ hưu ở đâu, quay đầu về phía nào
Quan niệm phổ biến cho rằng tỳ hưu "đi kiếm của" nên đầu quay ra phía cửa chính, cửa sổ hoặc ra phía ngoài của quầy hàng; mông quay vào trong nhà. Khác với thiềm thừ (thường quay đầu vào trong), tỳ hưu quay đầu ra là cách bày được nhắc nhiều nhất.
Những chỗ được khuyên tránh: đầu tỳ hưu chĩa thẳng vào người ngồi (chủ nhà, chủ cửa hàng), vì hình miệng rộng nhìn thẳng gây khó chịu; đối diện gương lớn; trong phòng ngủ; nhà vệ sinh; sát bếp; dưới sàn nhà. Bàn thờ không phải chỗ cho tượng tỳ hưu trang trí.
Ở bàn làm việc, đặt một góc bàn phía trước hoặc bên cạnh, đầu quay ra cửa phòng. Ở cửa hàng, đặt trên quầy hoặc kệ cạnh quầy, đầu nhìn ra cửa. Đặt cao ngang hoặc thấp hơn tầm mắt một chút, đế chắc, không đặt sát mép quầy nơi khách tì tay.
Không cần đặt tỳ hưu theo hướng la bàn cụ thể. Nếu muốn kết hợp thêm cung phi của chủ nhà, có thể đặt ở một trong bốn hướng tốt theo cung phi, nhưng đó là lớp gợi ý phụ.
Đeo vòng tỳ hưu: tay nào, hướng đầu và những tục kiêng
Vòng tỳ hưu là món đeo phổ biến nhất trong nhóm trang sức hợp mệnh. Các tục quen thuộc, kèm lời khuyên thực tế:
- Tay trái. Theo quan niệm "trái vào, phải ra", vòng tỳ hưu thường đeo tay trái. Người thuận tay trái, làm việc nhiều với tay trái có thể đeo tay phải cho đỡ va chạm; tập quán không nói đó là điều xấu.
- Đầu tỳ hưu hướng ra ngoài. Đầu quay về phía ngón tay, phía ngoài cơ thể, theo ý "đi kiếm". Đầu quay vào trong cổ tay là cách bày ít gặp.
- Không cho người khác sờ. Một tục kiêng phổ biến; về thực tế cũng giữ vòng sạch, ít trầy.
- Tháo khi tắm, rửa bát, bơi, tập nặng. Xà phòng, nước tẩy, clo làm đá xỉn, dây chun nhanh giãn; va đập khi tập làm nứt hạt. Đây là lời khuyên giữ gìn, không phải tập quán.
- Không đeo cùng lúc nhiều vòng tỳ hưu. Một vòng là đủ; đeo nhiều vòng vừa vướng, vừa không có ý nghĩa thêm.
- Kích cỡ hạt. Hạt to quá so với cổ tay trông nặng nề, vướng khi gõ bàn phím. Cổ tay nhỏ hợp hạt 8–10 mm, cổ tay lớn hợp hạt 10–12 mm.
Muốn xem các mẫu tượng và vòng tỳ hưu có ghi rõ loại đá, kích thước hạt, có thể tham khảo vatphamphongthuy.com.
Những lời quảng cáo nên nghe với sự tỉnh táo
Tỳ hưu là món hàng có nhiều lời quảng cáo vượt quá tập quán. Vài câu thường gặp: "tỳ hưu đã khai quang mới linh", "tỳ hưu phải tắm ánh trăng rằm mới kích hoạt", "đá tự nhiên có năng lượng chữa bệnh", "đeo vào là hết nợ". Các câu này hoặc là tục riêng của một số nơi, hoặc là lời bán hàng; không câu nào là điều bắt buộc của tập quán chung.
Dấu hiệu nên cảnh giác: người bán gắn giá cao với lời hứa tác dụng; yêu cầu mua thêm dịch vụ "khai quang", "nạp năng lượng" theo giá riêng; doạ rằng đeo sai tay, sai mệnh sẽ gặp chuyện; khuyên vay mượn để mua tượng lớn. Một món đồ biểu tượng không nên khiến gia đình phải lo lắng hay tốn kém vượt khả năng.
Với người làm kinh doanh, nhất là cửa hàng nhỏ, tượng tỳ hưu trên quầy có thể là lời nhắc kỷ luật tài chính: tách tiền cá nhân khỏi tiền hàng, ghi chép thu chi mỗi ngày, giữ quỹ dự phòng. Hiểu lời chúc giữ của theo cách ấy thì biểu tượng mới thực sự hữu ích.
Cách nghĩ lành mạnh: tỳ hưu là một món trang sức, đồ trưng bày mang lời chúc giữ gìn của cải. Mua vì thích, đeo vì đẹp, và kèm theo đó là thói quen chi tiêu có kế hoạch; như vậy biểu tượng mới có chỗ đứng đúng của nó.
Giữ gìn tượng và vòng tỳ hưu
Tượng đá để kệ chỉ cần lau khô bằng khăn mềm mỗi tuần; khe miệng, sừng, vảy dùng cọ mềm. Tượng gốm men có thể rửa nước sạch, để khô hẳn. Tượng kim loại tránh lau bằng chất tẩy, để nơi khô thoáng cho đỡ xỉn. Không phun nước hoa hay xịt phòng thẳng lên tượng.
Vòng đá đeo lâu ngày bám mồ hôi, dầu da. Tháo ra lau bằng khăn ẩm, để khô tự nhiên trong bóng râm; không ngâm lâu trong nước muối, nước có chất tẩy vì một số loại đá nhuộm màu, đá xốp sẽ phai hoặc nứt. Dây chun nên thay định kỳ vài tháng một lần, trước khi giãn đứt làm rơi hạt.
Tục "tắm trăng", "xông trầm" cho tỳ hưu là tục riêng của một số người, không bắt buộc. Nếu làm, đặt vòng ở nơi thoáng, tránh để ngoài trời có sương ẩm dài ngày làm hỏng dây và đá xốp.
Câu hỏi thường gặp
Tỳ hưu có kỵ tuổi nào không?
Tỳ hưu không gắn với con giáp nào nên quan niệm phổ biến không nói tuổi nào kỵ. Người ta chọn theo mệnh để lấy màu và chất liệu. Một số nơi bán hàng đưa ra danh sách tuổi kỵ riêng, nhưng không có nguồn tập quán thống nhất cho những danh sách đó.
Vợ chồng khác mệnh có đeo chung màu tỳ hưu được không?
Được. Mỗi người có thể chọn màu theo mệnh mình; nếu muốn đeo đôi cùng màu, chọn màu cầu nối nằm giữa hai mệnh trong vòng tương sinh, ví dụ vợ mệnh Thuỷ chồng mệnh Hoả thì chọn màu xanh lục của Mộc.
Tỳ hưu bị nứt, mẻ có nên đeo tiếp không?
Tập quán thường khuyên thôi đeo, cất hoặc thay, vì món trang sức hỏng nhìn không dễ chịu và vết nứt dễ vỡ hẳn khi va đập. Không cần lễ khi cất hay bỏ; bọc khăn, cất hộp là đủ.
Có nên đặt tỳ hưu trong xe ô tô không?
Nhiều người đặt tỳ hưu nhỏ trên taplo. Vật đặt taplo phải dán chắc, không che tầm nhìn, không nằm trên đường bung túi khí; tượng nặng có thể văng khi phanh gấp. Treo một mặt nhỏ ở móc chìa khoá an toàn hơn.
Tỳ hưu và thiềm thừ đặt cùng chỗ có được không?
Được, nhiều cửa hàng bày cả hai. Theo cách bày phổ biến, tỳ hưu quay đầu ra cửa còn thiềm thừ quay đầu vào trong. Đặt cạnh nhau thì giữ khoảng cách để hai tượng không chen nhau, cỡ tương đương.
Trẻ em có nên đeo vòng tỳ hưu không?
Không nên cho trẻ nhỏ đeo vòng hạt đá vì nguy cơ đứt dây, nuốt hạt. Với trẻ lớn hơn, nếu gia đình muốn, chọn vòng nhỏ, dây chắc, đeo khi có người lớn trông. An toàn của trẻ đi trước mọi tập quán.