Những biểu tượng gốc Ấn Độ, Tây Tạng hay gặp trên đồ trưng bày ở Việt Nam là tượng voi (sức mạnh, sự vững chãi, trí nhớ), bộ tám biểu tượng cát tường như lọng, đôi cá vàng, bình báu, hoa sen, tù và, nút thắt vô tận, cờ chiến thắng, bánh xe, và cờ gió năm màu. Không biểu tượng nào thuộc 12 con giáp nên không có tuổi kỵ theo tập quán Việt; nếu muốn hợp mệnh, người ta chọn theo chất liệu và màu như với mọi đồ trang trí.
Điều cần nhớ nhất khi bày các biểu tượng này là chúng đến từ một nền văn hoá khác, nhiều thứ còn đang được dùng trong nghi lễ của cộng đồng ở đó. Bày chúng như đồ trang trí là được, nhưng cần đúng mực: đặt chỗ trang trọng, không lẫn với đồ của tập quán Việt, và không gán thêm lời hứa mà chính văn hoá gốc không có. Bài này giải thích từng nhóm biểu tượng, chỗ khác nhau với ngũ hành Á Đông và cách bày.
Vì sao các biểu tượng này vào nhà người Việt
Hai mươi năm trở lại đây, người Việt đi du lịch Ấn Độ, Nepal, Bhutan, vùng Tây Tạng nhiều hơn, mang về tượng voi gỗ, chuông đồng, khăn, cờ gió. Các cửa hàng đồ thủ công Nepal, phòng tập yoga, quán cà phê phong cách Bohemian cũng đưa những hoạ tiết này vào đời sống đô thị. Chúng đến với tư cách đồ lưu niệm, đồ trang trí đẹp mắt.
Cùng lúc đó, các trang bán đồ phong thuỷ gán thêm cho chúng những công dụng: voi "hút tài lộc", nút thắt "giữ tình duyên", cờ gió "trừ xui". Phần lớn các lớp nghĩa đó không có trong văn hoá gốc. Hiểu đúng gốc gác giúp người mua chọn được món mình thật sự thích và bày cho tôn trọng.
Ở Việt Nam, các biểu tượng này thường được trộn với đồ của văn hoá Hoa, Việt trên cùng một kệ: voi đồng đứng cạnh tỳ hưu, cờ gió treo trên bàn trà có thiềm thừ. Về thẩm mỹ, trộn như vậy dễ rối; về ý nghĩa, mỗi món kể một câu chuyện khác nhau. Gom đồ cùng gốc văn hoá vào một góc giúp không gian mạch lạc và người xem dễ hiểu hơn.
Một điểm nữa: trong văn hoá Ấn Độ và Tây Tạng, nhiều hình tượng gắn với nghi lễ, với các vị được thờ phụng. Bày tượng các vị ấy như đồ trang trí, đặt cạnh lọ hoa, chậu cây trong phòng khách có thể khiến người từ cộng đồng đó thấy khó chịu. Bài này chỉ bàn những biểu tượng thường được dùng như hoạ tiết trang trí, không bàn tượng thờ.
Tượng voi: vòi lên, vòi xuống và đôi voi
Voi trong văn hoá Ấn Độ. Voi là con vật của vua chúa, của sức mạnh và trí tuệ, gắn với mùa mưa và sự sung túc. Voi trắng đặc biệt được coi trọng ở Ấn Độ, Thái Lan, Myanmar.
Voi trong văn hoá Việt. Người Việt có hình ảnh voi chín ngà trong truyện Sơn Tinh Thuỷ Tinh, voi chiến của Hai Bà Trưng, Bà Triệu, tục đua voi Tây Nguyên. Tượng voi vì vậy không xa lạ với nhà Việt.
Vòi giơ lên. Kiểu phổ biến trên đồ lưu niệm, được hiểu là vui mừng, chào đón, đón điều tốt. Hay chọn cho phòng khách, quầy lễ tân.
Vòi buông xuống. Trong mỹ thuật Ấn Độ truyền thống, voi vòi buông là dáng tự nhiên, tượng trưng sự điềm tĩnh, vững chãi, tích luỹ. Không có gì xấu như một số lời đồn; chỉ là hai sắc thái khác nhau.
Đôi voi trước cửa. Một đôi voi nhỏ hai bên cửa vào hoặc hai bên kệ là cách bày quen, theo ý canh giữ, đón khách. Hai con cùng cỡ, cùng chất liệu, quay mặt ra cửa hoặc hơi chếch vào nhau.
Voi mẹ voi con. Bộ voi mẹ dắt voi con hợp phòng gia đình, quà cho người mới sinh con, gợi tình thân.
Tám biểu tượng cát tường: mỗi hình nói gì
Bộ tám biểu tượng cát tường (tiếng Phạn gọi Ashtamangala) xuất hiện trên cửa sổ, đồ đồng, thảm, khăn ở vùng Tây Tạng, Nepal, Bhutan và một phần Ấn Độ. Ý nghĩa dưới đây là cách giải thích phổ biến, ở mức văn hoá:
| Biểu tượng | Hình dạng | Ý nghĩa thường được giải thích |
|---|---|---|
| Lọng (ô báu) | Chiếc ô có tua | Che chở, bảo vệ khỏi điều nóng nảy |
| Đôi cá vàng | Hai con cá đối xứng | Tự do, sung túc, bơi qua sóng gió không sợ |
| Bình báu | Bình cổ hẹp bụng phình | Đầy đủ, không bao giờ vơi |
| Hoa sen | Đoá sen nở | Trong sạch mọc lên từ bùn |
| Tù và trắng | Vỏ ốc xoắn | Tiếng vang xa, lời hay lan rộng |
| Nút thắt vô tận | Đường kẻ đan khép kín | Mọi sự liên kết, nhân quả nối nhau, tình bền |
| Cờ chiến thắng | Cờ trụ tròn | Vượt qua trở ngại |
| Bánh xe | Bánh xe tám nan | Sự vận hành, con đường đúng |
Trong văn hoá gốc, bộ tám biểu tượng gắn với giáo lý và nghi lễ ở các tu viện; khi bày như đồ trang trí trong nhà, nên đặt ở chỗ cao, sạch, không đặt dưới sàn hay trên kệ giày. Nút thắt vô tận là biểu tượng được dùng rộng nhất ngoài nghi lễ, có mặt trên vòng tay, dây chuyền, gối, thảm.
Người Hoa cũng có bộ "bát bảo" riêng với tám vật như đồng tiền, viên ngọc, sừng tê, quyển sách; khác hẳn bộ tám biểu tượng Tây Tạng. Khi mua, nên hỏi rõ người bán đang nói bộ nào.
Cờ gió năm màu: năm yếu tố khác với ngũ hành Á Đông
Cờ gió (người Tây Tạng gọi là lungta, nghĩa là ngựa gió) là những lá cờ vải nhỏ năm màu treo thành dây trên đèo, mái nhà, cầu treo. Theo cách giải thích phổ biến, năm màu ứng với năm yếu tố: xanh lam là trời, không gian; trắng là khí, gió; đỏ là lửa; xanh lục là nước; vàng là đất. Người ta tin gió sẽ mang những lời chúc in trên cờ đi khắp nơi.
Điểm đáng chú ý: cách gán màu này khác với ngũ hành Á Đông mà người Việt quen. Trong ngũ hành, Thuỷ ứng màu đen hoặc xanh dương, Mộc ứng xanh lục, Kim ứng trắng; còn trong cờ gió, xanh lục lại là nước, trắng là gió. Vì vậy không nên lấy cờ gió để chọn màu hợp mệnh theo ngũ hành, hai hệ là hai cách nhìn khác nhau về thế giới.
Cờ gió treo trong nhà, ban công là đồ trang trí đẹp, gợi kỷ niệm chuyến đi. Theo phép tôn trọng, cờ treo cao, không trải dưới đất, không dùng làm khăn lau; cờ đã bạc màu theo tập quán gốc để gió mưa tự làm cũ, khi thay thì gỡ nhẹ, không vứt lẫn với rác bẩn. Ở chung cư, treo cờ ngoài lan can cần để ý quy định của toà nhà.
Chọn theo mệnh: chất liệu và màu của đồ Ấn Độ, Tây Tạng
Nếu muốn kết hợp với quan niệm hợp mệnh của người Việt, có thể chọn theo chất liệu và màu chủ đạo của món đồ, như với bất kỳ đồ trang trí nào. Mệnh tra từ năm sinh âm lịch:
| Mệnh | Chất liệu, màu dễ hợp | Món gợi ý |
|---|---|---|
| Kim | Đồng thau, bạc, trắng, vàng nhạt | Bát đồng, nút thắt bằng đồng, voi đồng |
| Mộc | Gỗ, xanh lục, đen | Voi gỗ chạm, khung gỗ khắc hoa sen |
| Thuỷ | Đen, xanh dương, kim loại sáng | Voi đá đen, đôi cá bạc, thảm xanh lam |
| Hoả | Đỏ, cam, hồng, gỗ | Thảm đỏ hoạ tiết nút thắt, voi gỗ sơn đỏ |
| Thổ | Gốm, đá, vàng, nâu | Voi gốm, bình gốm vẽ tám biểu tượng |
Đồ thủ công Nepal, Tây Tạng phần lớn là đồng thau và gỗ, màu đỏ, vàng, nâu đậm. Nhà có tông màu sáng, tối giản kiểu Bắc Âu thì chỉ nên chọn một hai món làm điểm nhấn; bày quá nhiều trông như cửa hàng lưu niệm.
Voi không thuộc 12 con giáp của người Việt và người Hoa, nên không có tuổi xung theo tập quán Việt. Chọn theo mệnh là đủ, nếu muốn.
Bày cho đúng mực: những điều nên và không nên
Phần quan trọng nhất khi mang biểu tượng của một nền văn hoá khác vào nhà. Vài nguyên tắc đơn giản để vừa đẹp vừa tôn trọng:
- Đặt cao, sạch. Biểu tượng mang ý nghĩa nghi lễ ở văn hoá gốc (bánh xe, bộ tám biểu tượng, chuông đồng) nên đặt trên kệ, bàn, không đặt dưới sàn, kệ giày, nhà vệ sinh.
- Không biến tượng thờ thành đồ trang trí. Tượng các vị được thờ phụng trong văn hoá Ấn Độ, Tây Tạng là đồ thờ của cộng đồng ở đó; không đặt làm chặn giấy, không đặt cạnh gạt tàn, không dùng đầu tượng làm đồ trưng bày trong quán.
- Không trộn lẫn với bàn thờ gia tiên. Bàn thờ gia tiên theo tập quán Việt nên giữ đúng tập quán Việt; đồ Ấn Độ, Tây Tạng đặt ở phòng khách, phòng đọc.
- Không gán thêm lời hứa. Voi không "hút tiền", nút thắt không "níu người yêu"; đó là lời bán hàng.
- Chọn đồ có nguồn gốc rõ. Đồ đồng cổ, tranh thangka cũ, đồ từ tu viện có thể là cổ vật có giá trị lịch sử; mua bán, mang qua biên giới phải theo luật của nước sở tại và Việt Nam.
- Không treo chuông gió, cờ gây ồn cho hàng xóm. Chuông đồng kêu suốt đêm ở ban công chung cư dễ thành chuyện phiền.
Tôn trọng văn hoá gốc không làm món đồ kém đẹp đi; ngược lại, một chiếc bát đồng đặt trang trọng trên kệ gỗ, có người biết kể ý nghĩa của hoa văn, đẹp hơn mười món bày lẫn lộn.
Câu hỏi thường gặp
Tượng voi vòi xuống có xấu không?
Không. Trong mỹ thuật Ấn Độ truyền thống, voi vòi buông là dáng tự nhiên, gợi sự điềm tĩnh, tích luỹ. Vòi giơ lên gợi niềm vui, chào đón. Lời đồn vòi xuống là xui chủ yếu xuất hiện trên mạng, không có gốc trong văn hoá Ấn Độ.
Có nên đặt đôi voi trước cửa nhà không?
Được. Đôi voi hai bên cửa là cách bày quen ở Ấn Độ, Thái Lan và nhiều nhà Việt. Chọn cỡ vừa cửa, cùng chất liệu, mặt quay ra ngoài hoặc hơi chếch vào nhau, đặt sát tường để không vướng lối đi.
Nút thắt vô tận có phải biểu tượng tình yêu không?
Trong văn hoá Tây Tạng, nút thắt vô tận nói về sự liên kết của mọi sự, nhân quả nối nhau, trí tuệ và lòng từ bi gắn bó. Người hiện đại hay dùng nó làm biểu tượng tình bền; cách hiểu này không sai nhưng là lớp nghĩa mới.
Cờ gió năm màu có dùng để chọn màu hợp mệnh được không?
Không nên. Năm màu cờ gió ứng năm yếu tố theo cách hiểu Tây Tạng, khác với ngũ hành Á Đông: xanh lục trong cờ gió là nước, còn trong ngũ hành là Mộc. Muốn chọn màu theo mệnh, dùng bảng ngũ hành quen thuộc.
Mua tranh thangka cũ ở chợ du lịch có cần lưu ý gì không?
Tranh cũ có thể là đồ nghi lễ hoặc cổ vật. Nhiều nước hạn chế mang cổ vật ra khỏi biên giới; khi về Việt Nam cũng cần khai báo nếu có giá trị lớn. Tranh mới vẽ cho du khách thì không vướng, nhưng vẫn nên treo cao, nơi trang trọng.
Bát đồng Tây Tạng có dùng đựng đồ ăn được không?
Bát đồng làm thủ công thường là hợp kim, có thể chứa chì hoặc chất không an toàn cho thực phẩm, nhất là đồ chua, nóng. Tốt nhất dùng làm đồ trang trí, đựng hoa khô, nến; không dùng ăn uống trừ khi có thông tin rõ về chất liệu.