Theo quan niệm ngũ hành đọc theo màu: ngọc bích xanh lá thuộc Mộc, hợp mệnh Mộc và mệnh Hoả; mắt hổ vàng nâu và hổ phách vàng mật thuộc Thổ, hợp mệnh Thổ và mệnh Kim; mã não thì tuỳ màu, mã não đỏ thuộc Hoả, mã não trắng thuộc Kim, mã não đen nghiêng về Thuỷ.
Bốn loại đá này được hỏi nhiều chỉ sau thạch anh, nhưng khác nhau rất xa về bản chất: mã não và mắt hổ là họ thạch anh, ngọc bích là một khoáng vật dạng sợi rất dai, còn hổ phách không phải đá mà là nhựa cây hoá thạch. Chọn theo mệnh xong, bạn nên biết thêm điểm yếu của từng loại để món đồ không hỏng sau vài tháng.
Bảng tra bốn loại đá theo màu và mệnh
Mỗi loại có nhiều màu, nên bảng xếp theo từng biến thể thường gặp:
| Đá | Màu thường gặp | Hành theo màu | Hợp mệnh (bản mệnh, tương sinh) |
|---|---|---|---|
| Mã não đỏ, cam | đỏ cam, đỏ nâu | Hoả | Hoả, Thổ |
| Mã não trắng, xám | trắng sữa, xám vân | Kim | Kim, Thuỷ |
| Mã não đen (onyx đen) | đen tuyền | Thuỷ | Thuỷ, Mộc |
| Mã não xanh lá | xanh lá (thường đã nhuộm) | Mộc | Mộc, Hoả |
| Mắt hổ vàng nâu | nâu vàng ánh chạy | Thổ | Thổ, Kim |
| Mắt hổ xanh (mắt ưng) | xanh lam xám | Thuỷ | Thuỷ, Mộc |
| Mắt hổ đỏ | đỏ nâu | Hoả | Hoả, Thổ |
| Ngọc bích (nephrite) | xanh lá đậm đến xanh rau | Mộc | Mộc, Hoả |
| Hổ phách vàng | vàng mật ong, vàng cam | Thổ | Thổ, Kim |
| Hổ phách đỏ (huyết phách) | đỏ nâu đậm | Hoả | Hoả, Thổ |
Đọc bảng theo hai cột cuối: chữ đầu là mệnh trùng hành với đá (bản mệnh), chữ sau là mệnh được đá sinh ra (tương sinh). Ví dụ mắt hổ vàng nâu thuộc Thổ, nên là đá bản mệnh của mệnh Thổ và đá tương sinh của mệnh Kim, vì Thổ sinh Kim.
Bảng không ghi cột "kỵ" cho từng dòng để tránh rối. Muốn biết, chỉ cần nhớ vòng khắc: Kim khắc Mộc, Mộc khắc Thổ, Thổ khắc Thuỷ, Thuỷ khắc Hoả, Hoả khắc Kim. Đá thuộc hành khắc mệnh mình là đá quan niệm khuyên tiết chế.
Mã não: một tên, nhiều màu và rất nhiều hàng nhuộm
Mã não là thạch anh vi tinh thể, tức những tinh thể thạch anh nhỏ đến mức mắt thường không thấy, xếp thành lớp. Các lớp ấy tạo nên những đường vân đồng tâm đặc trưng khi cắt lát. Độ cứng khoảng 6,5–7, khá bền cho vòng đeo hằng ngày.
Chính cấu trúc lớp li ti làm mã não có độ xốp nhất định, thấm được thuốc nhuộm. Đây là lý do phần lớn mã não màu rực, như xanh lá tươi, xanh dương, hồng cánh sen, tím, trên thị trường là đá đã nhuộm; mã não đen đều tuyền cũng thường là nhuộm. Nhuộm mã não là cách xử lý lâu đời, không phải lừa đảo nếu được ghi rõ, nhưng nó ảnh hưởng tới việc chọn theo mệnh: màu nhuộm có thể nhạt dần theo mồ hôi, nước và thời gian.
Với người chọn mã não theo mệnh, màu tự nhiên đáng tin nhất là đỏ cam, nâu đỏ (mã não đỏ, thuộc Hoả), trắng xám có vân (thuộc Kim). Người mệnh Hoả, mệnh Thổ có thể chọn mã não đỏ; người mệnh Kim, mệnh Thuỷ chọn mã não trắng xám. Muốn xem các mẫu vòng mã não, mắt hổ theo mệnh có ghi rõ màu tự nhiên hay đã nhuộm, có thể tham khảo vatphamphongthuy.com.
Mắt hổ: dải sáng chạy và chuyện mắt hổ đỏ
Mắt hổ là thạch anh đã thay thế dần những sợi khoáng vật bên trong theo thời gian địa chất, giữ lại cấu trúc sợi song song. Khi mài tròn hoặc mài mặt cong, các sợi này phản chiếu ánh sáng thành một dải sáng chạy qua mặt đá khi xoay, gọi là hiệu ứng mắt mèo. Đó là lý do đá có tên "mắt hổ". Độ cứng khoảng 7, bền và hợp đeo hằng ngày.
Mắt hổ vàng nâu là loại phổ biến nhất, thuộc Thổ theo màu, rất được người mệnh Thổ và mệnh Kim ưa chuộng. Loại xanh lam xám thường gọi là mắt ưng, thuộc Thuỷ. Còn mắt hổ đỏ: phần lớn là mắt hổ vàng đã được nung nhiệt, nhiệt làm ôxit sắt trong đá chuyển sang sắc đỏ. Đây là cách xử lý phổ biến, vẫn là đá thật, chỉ cần người bán ghi đúng.
Có một chi tiết thú vị: chuỗi mắt hổ đẹp là chuỗi mà dải sáng chạy rõ, liền mạch trên từng hạt. Hạt mài lệch thớ sợi sẽ chỉ có ánh mờ. Khi chọn, hãy xoay chuỗi dưới đèn hoặc ra chỗ sáng; mắt hổ thật luôn có ánh chạy, thuỷ tinh giả "mắt mèo" thì ánh sáng thường quá đều và gắt, lặp lại giống hệt nhau ở mọi hạt.
Ngọc bích và hổ phách: hai chất liệu cần đối xử khác hẳn
Ngọc bích dai chứ không giòn. Ngọc bích (nephrite) có độ cứng chỉ khoảng 6–6,5 nhưng cấu trúc sợi đan chặt làm nó cực kỳ dai, khó vỡ hơn nhiều loại đá cứng hơn. Đây là lý do người xưa làm vòng, khánh, đồ khắc bằng ngọc bích. Màu xanh lá đưa nó về hành Mộc.
Ngọc bích và phỉ thuý là hai thứ. Ở Việt Nam, chữ "ngọc bích" đôi khi được dùng lẫn cho cả phỉ thuý (jadeite). Hai khoáng vật khác nhau về thành phần và giá trị; cả hai đều xanh lá nên cùng xếp vào Mộc theo quan niệm. Phân biệt chính xác cần phòng kiểm định.
Hổ phách không phải đá. Hổ phách là nhựa cây hoá thạch qua hàng triệu năm, rất nhẹ và mềm, độ cứng chỉ khoảng 2–2,5. Nó trầy khi cọ với đá khác, mềm và biến dạng khi gặp nhiệt, bị hỏng bề mặt khi dính cồn, nước hoa, keo xịt tóc.
Hổ phách cần đeo riêng. Không xâu chung hổ phách với hạt thạch anh, mã não trong một chuỗi chặt; không để trong xe hơi giữa trưa nắng; xịt nước hoa xong đợi khô rồi mới đeo. Màu vàng mật đưa hổ phách về hành Thổ, loại đỏ đậm về Hoả.
Cả hai đều bị làm giả nhiều. Ngọc bích giả hay gặp là thạch anh nhuộm xanh, thuỷ tinh xanh; hổ phách giả là nhựa tổng hợp, nhựa copal non tuổi. Với món giá trị, cần giấy kiểm định; các phép thử dân gian như đốt, ngâm nước muối dễ làm hỏng món đồ.
Năm loại đá khác hay được hỏi cùng: xếp hành thế nào
Bên cạnh bốn loại chính, người chọn đá theo mệnh còn hay hỏi về các loại dưới đây. Cách đọc vẫn theo màu, kèm điểm yếu cần biết:
| Đá | Màu | Hành theo màu | Hợp mệnh | Điểm cần biết |
|---|---|---|---|---|
| Ngọc hồng lựu (garnet) | đỏ rượu vang | Hoả | Hoả, Thổ | khá cứng, hạt nhỏ đậm màu, ít khi nhuộm |
| Aquamarine | xanh nước biển nhạt | Thuỷ | Thuỷ, Mộc | cứng, trong; hàng rẻ đậm màu thường là thuỷ tinh |
| Ngọc lam (turquoise) | xanh lam ngả lục | Thuỷ hoặc Mộc tuỳ sắc | Thuỷ, Mộc, Hoả | xốp, mềm, kỵ dầu, mồ hôi, mỹ phẩm; dễ đổi màu |
| Obsidian | đen bóng | Thuỷ | Thuỷ, Mộc | thuỷ tinh núi lửa, dễ mẻ cạnh |
| Đá mặt trăng | trắng sữa ánh xanh | Kim | Kim, Thuỷ | có mặt cát khai, va mạnh dễ nứt theo mặt phẳng |
Ngọc lam là ví dụ hay về chuyện xếp hành không thống nhất: sắc xanh lam nghiêng về Thuỷ, sắc xanh ngả lục nghiêng về Mộc. Nhiều người mệnh Hoả cũng chọn ngọc lam ngả lục vì Mộc sinh Hoả. Khi phân vân, hãy đặt viên đá cạnh một chiếc lá và một mảnh vải xanh dương, xem nó gần màu nào hơn.
Phần lớn ngọc lam giá rẻ trên thị trường là đá đã được ổn định bằng nhựa hoặc là đá khác nhuộm màu (như howlite nhuộm xanh). Không sai nếu được ghi rõ, nhưng đá ổn định bằng nhựa kỵ nhiệt, và đá nhuộm có thể bạc màu theo thời gian.
Ví dụ chọn cho một gia đình ba thế hệ
Giả sử một gia đình muốn mua quà Tết bằng bốn loại đá này cho ba người: ông sinh năm 1955 (Ất Mùi, Sa Trung Kim), mẹ sinh năm 1987 (Đinh Mão, Lư Trung Hoả), con sinh năm 2012 (Nhâm Thìn, Trường Lưu Thuỷ). Đây là ví dụ giả định để minh hoạ cách tra.
Ông mệnh Kim: theo bảng, mắt hổ vàng nâu và hổ phách vàng là đá tương sinh (Thổ sinh Kim), mã não trắng là đá bản mệnh. Người cao tuổi hay quên tháo vòng khi rửa tay, tắm, nên mắt hổ bền hơn hổ phách nhiều; một chuỗi mắt hổ hạt vừa, dây có khoá cài thay dây chun để không phải kéo qua khớp tay là lựa chọn hợp lý. Mẹ mệnh Hoả: mã não đỏ là bản mệnh, ngọc bích là tương sinh (Mộc sinh Hoả); nếu thích cả hai, chuỗi phối đỏ và xanh vừa đúng quan niệm vừa dễ mặc với áo dài ngày Tết.
Con mệnh Thuỷ, tuổi mười mấy: mắt hổ xanh hoặc mã não trắng xám hợp theo quan niệm, và hai loại này đều đủ bền cho một bạn trẻ hay chạy nhảy. Hổ phách và mắt hổ vàng nâu thuộc Thổ, khắc Thuỷ, nên gia đình kỹ tính sẽ để dành cho ông. Cách chia như vậy giữ được ý nghĩa của từng người mà không tốn thêm tiền, vì giá đá không phụ thuộc vào chuyện hợp mệnh.
Chọn loại nào cho đeo hằng ngày, loại nào cho dịp đặc biệt
Gộp lại theo độ bền và thói quen sinh hoạt, để khi đã chọn được hành hợp mệnh thì chọn tiếp loại đá phù hợp với lối sống:
| Loại đá | Độ bền khi đeo hằng ngày | Kỵ | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Mã não | tốt | thuốc tẩy, nắng gắt với loại nhuộm | người đeo thường xuyên, thích nhiều màu |
| Mắt hổ | tốt | va đập mạnh làm mẻ cạnh | người làm văn phòng, nam giới thích màu trầm |
| Ngọc bích | rất tốt, dai | rơi xuống nền gạch từ độ cao | người lớn tuổi muốn đeo vòng lâu dài |
| Hổ phách | kém, dễ trầy | nhiệt, cồn, nước hoa, cọ xát | mặt dây, chuỗi đeo dịp, người cẩn thận |
Nếu mệnh của bạn hợp hổ phách nhưng công việc phải dùng tay nhiều, hãy cân nhắc mắt hổ vàng nâu: cùng hành Thổ theo màu mà bền hơn nhiều. Đó là cách vận dụng ngũ hành linh hoạt: giữ ý nghĩa của màu, đổi chất liệu cho hợp đời sống.
Câu hỏi thường gặp
Mã não và onyx có phải là một không?
Onyx theo nghĩa khoáng vật là một dạng mã não có vân song song. Ở thị trường, "onyx đen" thường là mã não nhuộm đen; còn "onyx" trong ngành đá ốp lát lại là đá canxit, hoàn toàn khác. Khi mua trang sức, hỏi rõ thành phần để tránh nhầm.
Mắt hổ có hợp với người mệnh Thuỷ không?
Mắt hổ vàng nâu thuộc Thổ, mà Thổ khắc Thuỷ, nên người mệnh Thuỷ kỹ tính sẽ chọn mắt hổ xanh (mắt ưng) thuộc Thuỷ, hoặc đá đen, đá trắng. Mắt hổ vàng điểm xuyết một vài hạt trong chuỗi nhiều màu thì ít người bận tâm.
Hổ phách có thật sự giúp trẻ mọc răng không?
Không có bằng chứng khoa học nào. Ngược lại, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ năm 2018 đã cảnh báo không dùng vòng mọc răng, kể cả vòng hổ phách, cho trẻ nhỏ vì nguy cơ hóc và siết cổ. Không nên đeo vòng hạt cho trẻ sơ sinh.
Ngọc bích đeo lâu có lên nước, đổi màu không?
Ngọc bích đeo lâu thường bóng hơn do ma sát nhẹ và dầu da, người chơi gọi là "lên nước". Màu bản chất không đổi. Nếu một chiếc vòng xanh đổi màu rõ sau vài tháng, nhiều khả năng đó là đá nhuộm hoặc phủ màu.
Một chuỗi phối mã não đỏ với ngọc bích có hợp không?
Theo vòng tương sinh, ngọc bích (Mộc) sinh mã não đỏ (Hoả), nên đây là cặp màu thuận trong quan niệm, đặc biệt hợp người mệnh Hoả. Về độ bền, hai loại có độ cứng gần nhau nên xâu chung ít bị trầy.