Đôi linh vật trước cổng, dù là kỳ lân, nghê hay sư tử đá, thường đặt theo quy ước: đứng trong nhà nhìn ra, con đực (chân vờn quả cầu) ở bên trái, con cái (chân giữ con nhỏ) ở bên phải, cả hai nhìn thẳng ra đường trước nhà. Các linh vật này không thuộc 12 con giáp nên hợp mọi tuổi; riêng chó đá là chi Tuất, quan niệm cho là hợp tuổi Tuất, Dần, Ngọ, Mão, còn người tuổi Thìn hay được khuyên chọn kỳ lân hoặc nghê thay cho chó đá.
Đặt linh vật trước cổng là tập quán có từ lâu ở đình làng, cung điện, phủ đệ, rồi lan ra nhà dân. Ngày nay nó vừa là đồ trang trí vừa là cách gia đình bày tỏ mong muốn được yên ổn. Bài này giúp phân biệt ba loại linh vật, cách đặt đôi, chọn cỡ theo cổng, chọn theo tuổi, lưu ý với nhà phố và chung cư, phép lịch sự với hàng xóm và cách giữ gìn tượng đá ngoài trời.
Ba linh vật, ba gốc gác khác nhau
Sư tử đá. Sư tử không có ở Trung Hoa cổ; hình tượng đến qua con đường giao thương với Tây Á, rồi được cách điệu thành đôi sư tử canh cổng cung điện, nha môn. Sư tử đá kiểu Trung Hoa có bờm xoăn, miệng ngậm viên bi, con đực vờn quả cầu, con cái giữ sư tử con.
Kỳ lân. Loài vật tưởng tượng, thân hươu hoặc ngựa, có vảy, một sừng, dáng hiền; được xem là "nhân thú", chỉ xuất hiện khi thời thịnh trị. Kỳ lân trước cổng mang nghĩa hiền lành, điềm lành nhiều hơn là canh giữ dữ dằn.
Nghê. Linh vật đặc trưng của Việt Nam, được xem là sáng tạo riêng của mỹ thuật Việt: dáng như chó, như sư tử thu nhỏ, mặt hiền, bờm xoắn, hay ngồi chầu ở đình, đền, lăng mộ. Nghê thể hiện tính cách trung thành, canh giữ mà không dữ.
Chó đá. Tục thờ chó đá ở cổng làng, đầu ngõ của người Việt có từ lâu, gắn với niềm tin chó giữ nhà. Chó đá thường đặt một con hoặc một đôi, nhỏ và mộc mạc hơn sư tử.
Phân biệt nhanh. Sư tử có bờm xoăn dày và cầu tú; kỳ lân có sừng và vảy; nghê nhỏ, mặt hiền, dáng ngồi chầu; chó đá đơn giản, tai cụp. Cách phân biệt kỹ hơn thuộc phần tìm hiểu về chọn mua tượng.
Đặt đôi: bên trái, bên phải và hướng nhìn
Quy ước phổ biến nhất lấy từ sư tử đá cung điện: đứng trong nhà nhìn ra cổng, con đực ở bên trái (phía tay trái của người đứng trong nhà), chân trước đặt lên quả cầu; con cái ở bên phải, chân trước giữ một con nhỏ. Nếu đứng ngoài đường nhìn vào, thứ tự sẽ ngược lại; nhầm lẫn thường xảy ra ở chỗ này.
Kỳ lân và nghê thường không có quả cầu hay con nhỏ rõ như sư tử. Khi đó phân biệt theo dáng: con có miệng mở là đực, miệng ngậm là cái theo một số cách hiểu; hoặc người thợ khắc sẵn và ghi chú khi giao. Hỏi người bán hoặc thợ khắc là cách chắc nhất.
Hai con nhìn thẳng ra đường trước nhà, hoặc hơi chếch vào nhau một chút như cùng chầu cổng. Không đặt hai con quay lưng ra đường nhìn vào nhà, cũng không quay mặt vào nhau hoàn toàn. Đặt cân đối hai bên cổng, cách mép cổng đủ để xe ra vào không quệt.
Tượng đặt trên bệ hoặc trụ cổng thì đế phải gắn chắc, có chốt hoặc vữa. Tượng đá nặng rơi từ trụ xuống là nguy hiểm thật, nguy hiểm hơn mọi chuyện quan niệm.
Chọn linh vật cổng theo tuổi gia chủ
Sư tử, kỳ lân, nghê không thuộc 12 con giáp, nên tập quán coi là hợp mọi tuổi. Chỉ chó đá gắn với chi Tuất và hổ đá gắn với chi Dần mới cần xét tuổi:
| Linh vật | Gắn với con giáp | Tuổi quan niệm hợp | Tuổi hay được khuyên chọn loại khác |
|---|---|---|---|
| Sư tử đá | Không | Mọi tuổi | Không có |
| Kỳ lân | Không | Mọi tuổi | Không có |
| Nghê | Không | Mọi tuổi | Không có |
| Chó đá | Tuất | Tuất; Dần, Ngọ (tam hợp); Mão (lục hợp) | Thìn (xung); Dậu (hại) ở mức dè dặt nhẹ |
| Hổ đá | Dần | Dần; Ngọ, Tuất (tam hợp); Hợi (lục hợp) | Thân (xung); Tỵ (hại) ở mức dè dặt nhẹ |
Nhà nhiều thế hệ thì theo tuổi chủ nhà đứng tên hoặc người trụ cột. Nếu trong nhà có người tuổi Thìn mà muốn giữ tục chó đá của làng quê, đặt chó đá nhỏ, mộc mạc ở cổng ngoài, xa phòng của người đó, hoặc chọn nghê, vốn gần với chó đá về tinh thần mà không gắn với chi nào.
Về mệnh, đá và gốm thuộc Thổ, hợp chủ nhà mệnh Thổ và mệnh Kim; tượng đồng thuộc Kim, hợp mệnh Kim, Thuỷ. Với linh vật cổng, chất liệu chủ yếu chọn theo độ bền ngoài trời hơn là theo mệnh.
Chọn cỡ theo cổng và kiểu nhà
Cổng biệt thự, nhà vườn. Có thể dùng tượng cao 60–100 cm trên bệ, tỷ lệ cân với trụ cổng. Tượng nhỏ quá trên cổng lớn trông lọt thỏm, không ra dáng canh cổng.
Nhà phố. Mặt tiền hẹp thì chọn tượng 30–50 cm đặt hai bên cửa, sát tường, không lấn vỉa hè. Vỉa hè là lối đi chung; đặt tượng ra đó vừa gây vướng vừa có thể vi phạm quy định trật tự đô thị.
Chung cư. Hành lang là lối thoát nạn chung, không đặt tượng ra ngoài cửa căn hộ. Muốn có đôi linh vật thì đặt trong nhà, hai bên cửa vào, nhìn ra cửa; cỡ nhỏ 15–25 cm là vừa.
Cửa hàng, văn phòng. Đặt hai bên lối vào, trong phạm vi mặt bằng của mình, không chắn lối khách, không che biển hiệu của chính cửa hàng.
Tỷ lệ. Chiều cao tượng (cả bệ) thường chọn khoảng một phần ba đến một nửa chiều cao trụ cổng; hai con phải cùng cỡ, cùng chất liệu, cùng tay thợ.
Phép lịch sự với hàng xóm
Một chi tiết hay bị bỏ qua: đôi linh vật nhìn thẳng ra đường, nhưng nếu ngay trước mặt là cửa nhà hàng xóm, nhiều người sẽ thấy khó chịu, coi như bị "chĩa" vào nhà mình. Nhiều cuộc va chạm giữa hàng xóm khởi đầu từ một đôi sư tử, một tấm gương bát quái đặt đối diện cửa người khác.
Cách xử lý êm là cho hai con hơi chếch vào nhau, cùng nhìn về giữa lối vào nhà mình thay vì nhìn thẳng sang bên kia đường. Hoặc chọn kỳ lân, nghê dáng hiền thay cho sư tử nhe nanh. Nói chuyện trước với hàng xóm khi định đặt tượng lớn cũng là cách tránh hiểu lầm.
Ở nông thôn, cổng nhà thường mở ra ngõ chung, ra cánh đồng hay ra đường làng, ít khi đối diện trực tiếp nhà khác, nên chuyện này ít gặp. Ở phố, nhà sát nhau, ngõ hẹp chỉ vài mét, khoảng cách giữa hai cửa nhà đối diện có khi chỉ bằng chiều dài một chiếc xe máy; càng gần càng nên chọn tượng nhỏ, dáng hiền.
Ngược lại, nếu nhà đối diện đặt sư tử nhìn sang nhà mình, cách đáp lại lịch sự nhất là trồng một chậu cây, đặt một bình gốm trước cửa, chứ không đặt thêm vật "đáp trả". Hàng xóm hoà thuận mới là điều tập quán nào cũng đề cao.
Giữ gìn tượng đá ngoài trời
Tượng đá ngoài trời bám rêu, bụi, phân chim. Rửa bằng nước sạch và bàn chải lông mềm vài tháng một lần; không dùng axit, nước tẩy toilet hay máy xịt áp lực quá mạnh, vì chúng làm mòn chi tiết khắc và lộ vân đá. Lớp rêu mỏng lâu năm có người lại thích vì tạo vẻ cổ kính.
Tượng đồng ngoài trời sẽ lên lớp gỉ xanh tự nhiên; muốn giữ màu đồng thì lau khô sau mưa và phủ sáp bảo quản. Tượng gốm men không hợp ngoài trời nắng mưa lâu; men rạn, nước ngấm vào thân sẽ nứt.
Tượng nứt, gãy tai, sứt mặt thì nên sửa hoặc thay; tượng cổ có giá trị thì nhờ thợ phục chế đá. Tượng ở đình, chùa, lăng mộ cổ là di sản của cộng đồng, không mua bán, không di dời; gặp người rao bán nghê đá, chó đá cổ không rõ nguồn gốc nên tránh xa.
Trước khi mua và đặt: danh sách kiểm nhanh
Đôi linh vật cổng thường nặng, đắt hơn đồ trưng bày trong nhà và khó đổi khi đã gắn. Đi qua danh sách này trước khi chốt:
- Đo chiều rộng cổng, chiều cao trụ, khoảng trống hai bên để chọn cỡ; chụp ảnh mặt tiền mang theo khi chọn tượng.
- Hai con cùng một khối đá hoặc cùng một mẻ đúc, cùng tay thợ, nhìn cạnh nhau phải cân đối, không lệch màu.
- Xác định trước con đực, con cái và vị trí trái phải theo quy ước đứng trong nhà nhìn ra.
- Bệ đặt chịu được trọng lượng; tượng đá lớn cần thợ gắn chốt, không chỉ đặt lên.
- Không lấn vỉa hè, hành lang chung, không che tầm nhìn của xe ra vào cổng.
- Hướng nhìn của tượng không chĩa thẳng vào cửa nhà đối diện; nếu có thì chỉnh chếch vào nhau.
- Tượng được ghi rõ chất liệu (đá tự nhiên, đá xay ép, composite, đồng) trên hoá đơn để biết cách bảo quản.
- Kiểm tra cạnh sắc, chi tiết dễ gãy ở tầm tay trẻ em, nhất là sừng kỳ lân và bờm sư tử.
Đặt linh vật trước cổng là việc làm một lần dùng nhiều năm. Chậm vài ngày để đo đạc, hỏi ý gia đình và hàng xóm rẻ hơn nhiều so với tháo ra gắn lại.
Câu hỏi thường gặp
Đặt sư tử đá trong nhà có được không?
Được, nhất là nhà phố, chung cư không có cổng riêng. Đặt hai bên cửa vào, nhìn ra cửa, cỡ nhỏ vừa không gian. Không đặt sư tử trong phòng ngủ hay quay mặt vào phòng khách, vì vai trò của nó là canh lối vào.
Chỉ đặt một con sư tử hay kỳ lân có sao không?
Linh vật cổng theo tập quán đặt theo đôi cho cân đối âm dương. Một con đơn lẻ thường gặp ở chó đá đầu ngõ, không phải ở sư tử hay kỳ lân. Nếu chỉ có chỗ cho một tượng, chọn biểu tượng khác như bình gốm, chậu cây.
Người tuổi Thìn có nên đặt chó đá trước nhà không?
Quan niệm nói Thìn và Tuất là cặp xung, nên người tuổi Thìn hay được khuyên chọn nghê, kỳ lân hoặc sư tử thay cho chó đá. Nếu chó đá là tượng gia truyền có ý nghĩa với gia đình, vẫn có thể giữ ở cổng ngoài.
Đôi kỳ lân đặt trên trụ cổng hay dưới đất tốt hơn?
Không có quy định. Trên trụ cổng nhìn trang trọng nhưng phải gắn rất chắc; dưới đất hai bên cổng an toàn hơn, dễ lau. Nhà có trẻ nhỏ hay trèo trụ cổng thì đặt dưới đất trên bệ thấp, chắc.
Có cần làm lễ khi đặt linh vật trước cổng không?
Một số gia đình làm lễ nhỏ theo tục riêng, nhiều gia đình không làm. Tập quán chung không bắt buộc. Điều cần làm là chọn ngày thợ có thể gắn chắc, kiểm tra độ vững và để vữa khô trước khi để trẻ con lại gần.
Tượng sư tử nhựa, composite có dùng ngoài trời được không?
Dùng được trong thời gian ngắn, nhưng nắng mưa làm nhựa bạc màu, giòn và nứt sau vài năm. Muốn đặt lâu dài ngoài trời, đá tự nhiên hoặc đồng bền hơn hẳn. Composite hợp đặt trong sảnh, hiên có mái che.