Không nên dùng năm sinh, ngày sinh hay các chữ số "hợp mệnh" làm mã PIN thẻ, mật khẩu ứng dụng ngân hàng, mã khoá cửa hay mã két. Năm sinh và ngày sinh là thông tin dễ tìm qua mạng xã hội, giấy tờ, lời nói chuyện; còn số hợp mệnh thì ai biết năm sinh của bạn cũng tra ra được trong vài giây, vì bảng tra công khai. Con số hợp tuổi chỉ nên dùng cho những thứ vốn công khai như số tài khoản nhận tiền, số điện thoại.
Bài này giải thích vì sao các mã theo năm sinh, theo mệnh dễ bị đoán, phân biệt con số công khai và con số bí mật, cách tạo mã vừa dễ nhớ vừa an toàn, và cách giúp người lớn tuổi trong nhà vẫn giữ được chút ý nghĩa con số mà không đánh đổi an toàn tài khoản.
Vì sao người ta hay đặt mã theo năm sinh, theo tuổi
Lý do đầu tiên là trí nhớ. Một người trung niên có thể có hàng chục mã: PIN hai ba thẻ ngân hàng, mật khẩu ứng dụng, mã khoá cửa, mã két, mật khẩu wifi. Năm sinh của mình, của con, ngày cưới là những con số không bao giờ quên, nên được chọn gần như theo phản xạ. Người lớn tuổi càng dễ chọn như vậy vì sợ quên mã thì phiền phức khi ra ngân hàng.
Lý do thứ hai là sự gửi gắm. Người tin con số muốn mọi con số gắn với mình đều "hợp": số điện thoại, biển số, rồi đến mã thẻ. Có người đặt PIN toàn chữ số hợp mệnh, có người đặt đuôi 68, 79, có người lấy năm sinh âm lịch theo can chi đổi ra số. Mong muốn này dễ hiểu, nhưng nó áp nhầm chỗ: mã bí mật cần khó đoán, còn con số "đẹp", "hợp" thì lại dễ đoán vì nhiều người cùng nghĩ như nhau.
Hai lý do này gặp nhau ở một điểm: mã được chọn theo những quy tắc mà người khác cũng biết. Mã an toàn là mã không theo quy tắc nào mà người ngoài có thể suy ra từ thông tin về bạn.
Mã theo năm sinh, theo mệnh dễ đoán đến mức nào
Một mã PIN bốn chữ số có 10.000 tổ hợp. Nếu kẻ gian không biết gì, khả năng đoán trúng trong ba lần thử (trước khi thẻ bị khoá) là rất thấp. Nhưng nếu bạn dùng năm sinh, khả năng đó thay đổi hẳn: năm sinh hợp lý của một người trưởng thành chỉ nằm trong khoảng vài chục giá trị, và chỉ cần nhìn căn cước, hồ sơ mạng xã hội, ảnh chụp bánh sinh nhật là biết chính xác. Một phân tích nổi tiếng năm 2012 trên khoảng 3,4 triệu mã PIN bị lộ cho thấy riêng mã 1234 đã chiếm khoảng một phần mười, và các mã dạng năm sinh 19xx nằm trong nhóm phổ biến.
Số hợp mệnh còn dễ đoán hơn người ta tưởng. Ví dụ một người mệnh Kim theo bảng Lạc thư sẽ coi các chữ số 2, 5, 6, 7, 8 là hợp. Nếu mã PIN chỉ gồm năm chữ số này, số tổ hợp giảm từ 10.000 xuống còn 625. Người biết năm sinh của bạn tra ra mệnh trong vài giây, biết luôn bạn có thể đang dùng những chữ số nào. Thêm thói quen chọn đuôi 68, 86, 79 thì phạm vi còn hẹp hơn nữa.
Điều đáng lo nhất không phải người lạ đoán mò, mà là người quen hoặc kẻ gian đã có trong tay một phần thông tin của bạn: người nhặt được ví có cả căn cước và thẻ, người cùng nhà, kẻ lừa đảo đã nói chuyện với bạn qua điện thoại. Với họ, mã theo năm sinh gần như không có lớp bảo vệ nào.
Con số nào được dùng theo tuổi, con số nào không
Nguyên tắc đơn giản: con số mà người khác cần biết thì chọn theo tuổi thoải mái; con số chỉ mình bạn được biết thì không dùng bất cứ thông tin nào liên quan đến bạn:
| Loại con số | Công khai hay bí mật | Chọn theo tuổi, mệnh? | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Số tài khoản nhận tiền | công khai | được | người chuyển tiền cần biết; chọn theo biểu phí của ngân hàng |
| Số điện thoại | công khai | được | xem bài chọn sim trong cùng chuyên mục |
| Biển số xe, số nhà | công khai | được (nếu chọn được) | không phải mã bảo mật |
| Mã PIN thẻ ATM, thẻ tín dụng | bí mật | không | tránh năm sinh, ngày sinh, số lặp, số tiến |
| Mật khẩu, mã đăng nhập ứng dụng ngân hàng | bí mật | không | mỗi nơi một mật khẩu, bật sinh trắc học nếu có |
| Mã Smart OTP, mã xác thực | bí mật | không | không đọc cho bất kỳ ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng |
| Mã khoá cửa số, mã két | bí mật | không | đổi khi có người giúp việc, thợ sửa chữa từng biết mã |
Bảng này cũng gợi ý một cách thoả mãn mong muốn "con số hợp tuổi" mà không hại gì: dồn ý nghĩa vào số tài khoản, số điện thoại, những con số bạn vẫn đưa cho người khác hằng ngày, và để các mã bí mật hoàn toàn ngẫu nhiên.
Số tài khoản hợp tuổi: điều nên biết
Nhiều ngân hàng cho khách chọn số tài khoản theo ý muốn, có loại miễn phí, có loại thu phí theo biểu phí riêng của từng ngân hàng tuỳ độ đẹp của dãy số. Vì số tài khoản là thông tin công khai, dùng để nhận tiền, việc chọn đuôi theo tuổi, theo mệnh là hoàn toàn vô hại về bảo mật. Nếu phải trả phí, cách cân nhắc giống như với sim số đẹp: trả vì thích và dễ nhớ thì được, trả vì sợ số thường làm ăn kém thì nên thôi.
Một lưu ý về quyền riêng tư: có ngân hàng cho dùng chính số điện thoại làm số tài khoản. Tiện cho người chuyển tiền, nhưng ai có số tài khoản của bạn cũng có luôn số điện thoại, và ngược lại. Nếu bạn hay nhận tiền từ người lạ (bán hàng online, cho thuê), có thể cân nhắc dùng một số tài khoản khác số điện thoại.
Số tài khoản đẹp không bao giờ là lý do để chia sẻ mã OTP, mật khẩu hay cài ứng dụng lạ. Kẻ gian có thể gọi điện mời "nâng cấp tài khoản số đẹp hợp mệnh miễn phí" rồi xin mã xác thực. Mọi thay đổi về tài khoản chỉ làm qua ứng dụng chính thức hoặc tại quầy giao dịch.
Tạo mã vừa dễ nhớ vừa khó đoán
Không cần phải là chuyên gia bảo mật mới có mã tốt. Vài nguyên tắc dưới đây đủ cho phần lớn gia đình:
- Với mã PIN: chọn bốn hoặc sáu chữ số không trùng năm sinh, ngày sinh, số nhà, biển số, đuôi số điện thoại của bạn và người thân; tránh số lặp (1111), số tiến (1234), cặp đẹp quen thuộc (6868).
- Mỗi thẻ một mã. Nếu buộc phải dùng chung, ít nhất tách mã thẻ tín dụng khỏi mã thẻ ghi nợ dùng hằng ngày.
- Với mật khẩu ứng dụng: dùng một cụm từ dài gồm vài từ không liên quan nhau, thêm chữ số và ký tự; không dùng tên con, tên quê, năm sinh. Nếu có thể, dùng trình quản lý mật khẩu và bật xác thực bằng vân tay, khuôn mặt.
- Không ghi mã lên thẻ, lên giấy kẹp trong ví, trong ghi chú điện thoại không khoá. Nếu cần ghi để nhớ lúc đầu, cất giấy ở nơi khác hẳn nơi để thẻ.
- Đổi mã ngay khi nghi ngờ có người biết, khi mất ví dù đã tìm lại, hoặc khi vừa cho người khác mượn thẻ.
Nếu lo quên, có thể gắn mã ngẫu nhiên với một câu chuyện riêng chỉ mình bạn biết, ví dụ giả định bốn chữ số là số trang trong một cuốn sách bạn thích cộng với số tầng nhà cũ của bà ngoại. Câu chuyện giúp nhớ, nhưng người ngoài không thể suy ra.
Đã lỡ dùng mã theo năm sinh: làm gì ngay
Nếu đọc đến đây bạn nhận ra mã thẻ hay mật khẩu của mình đang là năm sinh, ngày sinh hoặc một dãy số hợp mệnh dễ đoán, không cần hoảng; chỉ cần làm lần lượt vài việc sau trong tuần này:
- Đổi mã PIN tại cây ATM của chính ngân hàng phát hành thẻ hoặc trong ứng dụng chính thức, chọn mã mới theo các nguyên tắc ở phần trên.
- Đổi mật khẩu ứng dụng ngân hàng và ví điện tử, mỗi nơi một mật khẩu khác nhau; bật đăng nhập bằng sinh trắc học nếu điện thoại hỗ trợ.
- Rà lại những nơi dùng chung mật khẩu đó: thư điện tử, mạng xã hội, ứng dụng mua sắm. Thư điện tử là nơi cần đổi trước, vì nó thường dùng để đặt lại mật khẩu các nơi khác.
- Xem lại lịch sử giao dịch vài tháng gần nhất; nếu thấy giao dịch lạ, báo ngay tổng đài chính thức của ngân hàng.
- Bật thông báo biến động số dư và đặt hạn mức giao dịch phù hợp cho từng thẻ.
Những việc này mất khoảng một buổi tối, nhưng đóng lại một lỗ hổng mà kẻ gian chỉ cần vài phút để khai thác.
Giúp người lớn tuổi trong nhà: giữ ý nghĩa mà vẫn an toàn
Người lớn tuổi thường là người tin con số nhiều nhất và cũng là đối tượng kẻ gian nhắm tới nhiều nhất. Một chiêu đã được cảnh báo là kẻ gian giả làm "thầy xem tuổi" hoặc người của ngân hàng, gợi ý "đổi mã PIN cho hợp mệnh để giữ tài lộc", rồi dẫn dắt nạn nhân đọc mã cũ, mã mới hoặc mã OTP. Nhắc ông bà cha mẹ rằng không ai cần biết mã PIN của mình để "xem hợp tuổi", và ngân hàng không bao giờ hỏi mã qua điện thoại.
Nếu người lớn trong nhà vẫn muốn mã có chút ý nghĩa, có thể thoả hiệp: dùng một chữ số hợp mệnh ở vị trí bất kỳ, ba chữ số còn lại ngẫu nhiên và không liên quan gì đến năm sinh, ngày sinh. Cách này giữ được cảm giác "mã của mình", trong khi người ngoài không suy ra được.
Cũng nên giúp người lớn tuổi bật thông báo biến động số dư, đặt hạn mức giao dịch thấp cho thẻ dùng hằng ngày, và ghi sẵn số tổng đài chính thức của ngân hàng (lấy từ mặt sau thẻ) để gọi khoá thẻ khi cần. Những việc này bảo vệ tài khoản tốt hơn mọi con số đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Dùng năm sinh âm lịch đổi ra số có an toàn hơn năm sinh dương lịch không?
Không đáng kể. Năm sinh âm lịch hầu như trùng năm dương lịch, còn can chi đổi ra số theo những quy tắc công khai. Người biết bạn sinh năm nào có thể thử cả hai cách. Mã an toàn là mã không suy ra được từ bất kỳ thông tin nào về bạn.
Mã PIN toàn chữ số hợp mệnh có dễ bị đoán không?
Dễ hơn mã ngẫu nhiên nhiều. Nếu chỉ dùng năm chữ số hợp mệnh, số tổ hợp giảm từ 10.000 xuống 625, và ai biết năm sinh của bạn đều tra được mệnh. Nếu muốn giữ ý nghĩa, chỉ dùng một chữ số hợp mệnh, các chữ số còn lại để ngẫu nhiên.
Có nên chọn số tài khoản theo tuổi không?
Có thể, vì số tài khoản là thông tin công khai dùng để nhận tiền, chọn theo tuổi không ảnh hưởng an toàn. Nếu ngân hàng thu phí số đẹp, hãy cân nhắc như mua một món đồ mình thích, không phải như một khoản đầu tư hay một cách đổi vận.
Ai đó gọi điện xưng là thầy, đề nghị đổi mã PIN cho hợp mệnh thì làm sao?
Dừng cuộc gọi, không đọc bất kỳ mã nào, không cài ứng dụng theo hướng dẫn. Không ai cần biết mã PIN của bạn để xem tuổi. Nếu đã lỡ cung cấp, gọi ngay tổng đài chính thức in trên thẻ để khoá thẻ và báo cơ quan công an nơi cư trú.
Mật khẩu wifi đặt theo năm sinh có sao không?
Rủi ro thấp hơn mật khẩu ngân hàng nhưng vẫn không nên, vì hàng xóm, khách đến nhà dễ đoán được. Người dùng chung mạng có thể xem lưu lượng không mã hoá hoặc dùng mạng của bạn cho việc xấu. Một cụm từ dài, không liên quan đến gia đình là đủ an toàn mà vẫn dễ đọc cho khách.