Số 4 bị kiêng vì chữ "tứ" (bốn) đọc gần chữ "tử" (chết) trong tiếng Hán và Hán Việt. Số 7 và số 13 bị một số người Việt tránh vì trùng với ngày Tam Nương (mùng 3, 7, 13, 18, 22, 27 âm lịch) và vì "thất" nghe như mất mát; riêng số 13 còn mang thêm tiếng xui từ tập quán phương Tây. Cả ba lời kiêng đều có gốc từ âm đọc hoặc lịch cổ, không có cơ sở nào cho thấy con số tự gây ra rủi ro.
Bài này đi qua gốc của từng lời kiêng, chỉ ra những chỗ mâu thuẫn ngay trong tập quán (cùng số 4 mà "tứ quý" lại được săn lùng), các lời kiêng liên quan như chụp ảnh ba người, và cách cư xử tỉnh táo khi bạn hoặc người nhà còn ngại những con số này.
Số 4: chuyện âm đọc lan khắp Đông Á
Trong tiếng Hán phổ thông, số bốn đọc là "sì", gần với chữ chết đọc là "sǐ"; trong Hán Việt, "tứ" và "tử" cũng chỉ khác nhau một dấu. Sự gần âm này sinh ra nỗi ngại số 4 ở Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Nhật Bản, Hàn Quốc và một phần người Việt. Ở nhiều toà nhà khu vực này, tầng 4 được bỏ hoặc đổi thành "3A"; ở Hồng Kông, có toà bỏ cả các tầng 14, 24, 34.
Ở Việt Nam, nỗi ngại số 4 nhẹ hơn so với các nước dùng tiếng Hán hằng ngày, vì người Việt chủ yếu đọc số theo âm thuần Việt "bốn", không gần chữ nào đáng sợ. Mức độ kiêng phụ thuộc vào gia đình: nhà có gốc Hoa hoặc làm ăn với người Hoa thường để ý hơn. Trong khi đó, thị trường sim lại săn "tứ quý" (bốn chữ số giống nhau ở đuôi) — chữ "tứ" ở đây mang nghĩa đủ bốn, đầy đặn. Cùng một chữ mà một nơi kiêng, một nơi săn.
Điều này cho thấy nghĩa của số 4 hoàn toàn do ngữ cảnh quyết định. Không có gì trong bản thân con số; chỉ có những liên tưởng mà cộng đồng gán cho nó. Một lời kiêng xuất phát từ âm đọc của một ngôn ngữ khác thì càng ít lý do để chi phối quyết định của bạn.
Số 7 và số 13 trong tập quán Việt: ngày Tam Nương và chữ "thất"
Ở Việt Nam, gốc rõ nhất của chuyện ngại số 7 và 13 là ngày Tam Nương trong lịch âm: mùng 3, 7, 13, 18, 22, 27 mỗi tháng. Dân gian coi đây là những ngày không nên khởi sự việc lớn như cưới hỏi, khai trương, xuất hành xa. Tương truyền tên gọi gắn với ba người phụ nữ đẹp trong truyện cổ Trung Hoa bị coi là làm nghiêng đổ triều đại, nhưng đây là giai thoại, không có ghi chép chắc chắn. Kèm theo đó là ngày Nguyệt kỵ 5, 14, 23 (các ngày có tổng chữ số bằng 5), với câu "mồng năm, mười bốn, hai ba, đi chơi cũng lỗ nữa là đi buôn".
Chữ "thất" (bảy) đồng âm với "thất" nghĩa là mất, thất bại, nên một số người không thích số 7 trong việc làm ăn. Nhưng cũng có tập quán coi số 7 là thiêng hoặc gắn với con trai: "nam bảy vía, nữ chín vía", cúng thất bảy tuần cho người đã khuất. Vì vậy thái độ với số 7 rất khác nhau giữa các gia đình, không thể nói chung là người Việt kiêng số 7.
Cần nói rõ rằng ngày Tam Nương và Nguyệt kỵ là chuyện xem ngày, thuộc một mảng khác mà chuyên mục này không đi sâu. Ở đây chỉ nêu để giải thích vì sao các con số 3, 5, 7, 13, 14, 23 đôi khi bị tránh trên sim, biển số, số nhà: người ta mang nỗi ngại về ngày sang luôn con số.
Số 13 từ phương Tây và chuyện tầng 13
Ở phương Tây, số 13 bị coi là xui từ lâu; nỗi sợ này có hẳn một tên gọi riêng trong tiếng Anh là triskaidekaphobia. Nguồn gốc được kể theo nhiều cách khác nhau, từ các điển tích cổ có mười ba người cùng ngồi một bữa ăn đến thói quen coi 12 là số tròn đầy (12 tháng, 12 giờ) nên 13 là số "thừa ra". Thứ Sáu ngày 13 được coi là ngày xui ở nhiều nước nói tiếng Anh.
Nỗi ngại này vào Việt Nam qua phim ảnh, sách báo và nhất là qua các chủ đầu tư bất động sản. Nhiều toà chung cư ở Hà Nội, TP Hồ Chí Minh không có tầng 13 trên bảng thang máy mà thay bằng 12A hoặc 12B, có toà bỏ cả tầng 4 và 14. Việc đổi tên tầng không thay đổi gì vị trí thật: tầng 12A vẫn là tầng thứ mười ba tính từ mặt đất.
Điểm thực tế cần nhớ: khi mua hoặc thuê căn hộ ở tầng "12A", bạn nên biết đó là tầng thứ mấy để tính thời gian thoát hiểm, chiều cao thang dây cứu hộ, áp lực nước. Phần chọn tầng theo công năng (ánh sáng, tiếng ồn, gió, thoát hiểm) thuộc chuyên mục bài trí nhà ở; ở đây chỉ lưu ý rằng con số trên nút thang máy có thể không phải số tầng thật.
Những lời kiêng "họ hàng" với con số
Chụp ảnh ba người. Có lời đồn người đứng giữa trong ảnh ba người sẽ gặp chuyện không may. Lời đồn này không có gốc rõ ràng trong sách cổ và không có cơ sở nào; nhiều người cho rằng nó lan ra từ thời máy ảnh còn hiếm. Ngày nay ảnh ba người chụp hằng ngày, không ai ghi nhận được điều gì khác thường.
Châm thuốc ba người bằng một que diêm. Lời kiêng này có gốc khá rõ từ chiến tranh ở châu Âu đầu thế kỷ 20: giữ que diêm cháy lâu trong đêm giúp xạ thủ bên kia kịp ngắm bắn. Từ một kinh nghiệm thực tế nơi chiến trường, nó trở thành lời kiêng chung chung khi bối cảnh đã mất.
Số 49, 53 với tuổi. Nhiều người nhắc tuổi 49, 53 là tuổi cần giữ gìn. Đây là chuyện tuổi hạn theo quan niệm, thuộc chuyên mục năm mới theo tuổi; với con số trên đồ vật thì không có tập quán kiêng 49 hay 53 phổ biến.
Số lẻ với quà tặng, số chẵn với hoa viếng. Có nơi tặng hoa số lẻ cho người sống, số chẵn cho đám tang; có nơi ngược lại. Tập quán này khác nhau giữa vùng miền và giữa Đông, Tây, nên khi tặng quà cho người nước ngoài hoặc gia đình khác vùng, hỏi khéo một câu sẽ an toàn hơn đoán.
Vì sao lời kiêng con số bám rễ lâu như vậy
Các nhà tâm lý học giải thích độ bền của lời kiêng bằng vài cơ chế quen thuộc. Thứ nhất là thiên kiến xác nhận: khi đã tin số 4 xui, ta nhớ rất rõ lần gặp chuyện không may ở phòng số 4, còn hàng trăm lần bình thường thì quên ngay. Thứ hai là cảm giác kiểm soát: trước những rủi ro không đoán được như bệnh tật, tai nạn, làm ăn thua lỗ, việc tránh một con số cho ta cảm giác đã làm được điều gì đó.
Thứ ba là chi phí thấp, lợi ích tưởng tượng cao: tránh số 13 khi chọn phòng khách sạn gần như không tốn gì, nên nhiều người chọn "tránh cho chắc", dù không tin lắm. Khi cả một cộng đồng cùng làm vậy, lời kiêng trở thành chuẩn mực xã hội: chủ đầu tư bỏ tầng 13 không phải vì họ tin, mà vì họ biết một phần khách hàng sẽ ngại.
Hiểu các cơ chế này không có nghĩa là phải chê người còn kiêng. Nó chỉ giúp bạn nhận ra lúc nào mình đang tránh một con số vì lý do thật (người nhà lo lắng, khách hàng ngại) và lúc nào chỉ vì thói quen. Lý do thứ nhất đáng được cân nhắc; lý do thứ hai thì bạn hoàn toàn có thể bỏ qua.
Số "bị kiêng" trên thị trường: chỗ người không kiêng được lợi
Vì nhiều người tránh, những con số bị kiêng thường rẻ hơn hoặc dễ có hơn. Trên thị trường sim, số có nhiều chữ số 4, 7 hoặc đuôi 13 thường không được xếp vào nhóm số đẹp, nên ít khi bị nâng giá. Với biển số xe khi bấm ngẫu nhiên, có người thấy số 4 thì tiếc, nhưng đó là biển số dùng bình thường như mọi biển khác.
Với nhà đất, có ý kiến cho rằng căn hộ ở tầng 4, tầng 13 hoặc số nhà có số 4 khó bán hơn đôi chút ở một số khu có nhiều khách người Hoa. Đây là nhận xét của người trong nghề môi giới, chưa có số liệu công khai đáng tin để khẳng định mức chênh. Nếu bạn không kiêng và căn hộ đạt mọi tiêu chí khác, đây có thể là lợi thế khi thương lượng.
Ngược lại, nếu bạn mua để bán lại sau này, cũng nên tính rằng người mua kế tiếp có thể kiêng. Đó là một yếu tố thị trường thật, giống như hướng nắng hay tiếng ồn, chứ không phải tác động của con số. Cách nhìn này giúp bạn đưa con số vào đúng chỗ của nó: một yếu tố ảnh hưởng tới cảm nhận của người khác, không phải tới vận may của mình.
Khi bạn hoặc người nhà vẫn ngại một con số: cư xử thế nào cho êm
Lời kiêng con số phần lớn vô hại nếu nó không làm bạn mất tiền hay mất cơ hội. Vài nguyên tắc giúp giữ cân bằng giữa tôn trọng người lớn và quyết định hợp lý:
- Phân biệt chỗ tốn kém và chỗ không tốn kém. Đổi số thứ tự phòng khách sạn, chọn bàn số khác trong nhà hàng: chiều ý người nhà không mất gì. Bỏ một căn hộ tốt, đổi số điện thoại đã dùng lâu: cần cân nhắc kỹ hơn.
- Nói về gốc của lời kiêng. Nhiều người lớn tuổi nghe giải thích "số 4 kiêng vì âm đọc tiếng Hoa" thì bớt lo, vì họ vốn quen đọc "bốn" chứ không đọc "tứ".
- Tìm phương án dung hoà. Căn hộ tầng 13 có thể ghi địa chỉ là 12A như toà nhà đã đặt; số nhà có số 4 có thể treo biển theo đúng số nhưng trang trí cây xanh, đèn sáng cho nhà thấy vui.
- Không đem lời kiêng áp lên người khác. Không chê số điện thoại, biển số, ngày sinh của người khác vì có số kiêng; đó là chuyện riêng của họ và dễ làm mất lòng.
- Đặt an toàn và pháp lý lên trước. Không chọn ngày mổ, ngày ký hợp đồng gấp, ngày nộp hồ sơ có hạn chót theo lời kiêng con số nếu việc trì hoãn gây hại.
Những lời kiêng con số tồn tại vì chúng giúp con người cảm thấy kiểm soát được điều không chắc chắn. Hiểu điều đó, bạn có thể tôn trọng cảm giác của người thân mà không để con số quyết định những việc quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt có kiêng số 4 như người Trung Quốc không?
Mức độ nhẹ hơn nhiều. Người Việt chủ yếu đọc là "bốn", không gần âm chữ nào đáng ngại, nên lời kiêng số 4 phổ biến chủ yếu trong gia đình gốc Hoa hoặc người làm ăn với đối tác Hoa ngữ. Thị trường sim Việt còn săn "tứ quý" như số đẹp.
Ở tầng 13 có sao không?
Không có cơ sở nào cho thấy tầng 13 nguy hiểm hơn tầng khác. Lời kiêng đến từ tập quán phương Tây và được chủ đầu tư tránh để dễ bán. Điều đáng để ý ở mọi tầng là lối thoát hiểm, hệ thống chữa cháy, thang máy và áp lực nước.
Ngày Tam Nương có phải gồm cả ngày 13 không?
Theo cách tính phổ biến, ngày Tam Nương là mùng 3, 7, 13, 18, 22 và 27 âm lịch hằng tháng. Đây là tập quán xem ngày, chủ yếu để tránh khởi sự việc lớn; việc thường ngày như đi làm, đi học vẫn diễn ra bình thường.
Số 7 là số tốt hay xấu?
Tuỳ cách nhìn. Có người tránh vì "thất" đồng âm với mất; có tập quán lại coi số 7 gắn với nam giới ("nam bảy vía") hoặc với lễ cúng bảy tuần. Ở phương Tây, số 7 thường được coi là may. Không có câu trả lời chung cho mọi người.
Số điện thoại có nhiều số 4 có nên đổi không?
Không cần nếu số đó đang dùng ổn. Lời kiêng số 4 đến từ âm đọc, không ảnh hưởng gì tới cuộc gọi hay công việc. Đổi số làm mất liên lạc với khách hàng, bạn bè và tốn công cập nhật tài khoản, giấy tờ; chi phí đó lớn hơn nhiều so với một nỗi ngại.