Theo quan niệm phổ biến, cây trước nhà được chọn theo hai lớp: lớp thứ nhất là cung phi của gia chủ (tra từ năm sinh và giới tính) để biết hướng nào là hướng tốt cần thoáng, hướng nào là hướng xấu có thể trồng cây cao che chắn; lớp thứ hai là mệnh của gia chủ để chọn màu hoa, màu lá. Ông bà ta còn có kinh nghiệm gọn hơn: "trước cau sau chuối", cây to không trồng chắn ngay cửa chính.
Nhưng một cây trước nhà sống cùng gia đình hàng chục năm, nên điều quyết định là loài cây: rễ có phá móng, nứt sân không, cành có giòn gãy khi bão không, lá có rụng tắc máng nước không, nhựa có độc với trẻ nhỏ không. Bài này đi từ tục ngữ, qua bảng tuổi và hướng, tới ban công chung cư, và kết thúc bằng một trình tự chọn cây mà người thợ vườn lẫn người xem tuổi đều thấy hợp lý.
"Trước cau sau chuối": tục ngữ và lý lẽ đằng sau
Câu "trước cau sau chuối" là kinh nghiệm bố trí vườn nhà nông thôn Bắc Bộ. Cây cau thân thẳng, tán nhỏ ở trên cao, trồng trước nhà không che khuất ánh sáng và gió mát hướng Nam, lại cho buồng cau dùng trong lễ cưới, lễ Tết. Cây chuối lá to, ưa ẩm, rễ nông, hợp chỗ sau nhà gần ao, giếng, chuồng trại; thân chuối ngày trước còn băm làm thức ăn cho lợn. Đặt ngược lại, bụi chuối trước nhà che tối hiên, lá rách xơ xác trông tiêu điều, còn cau sau nhà thì phí bóng mát.
Cùng mạch kinh nghiệm ấy, người xưa ít trồng cây cổ thụ tán rộng ngay trước cửa chính: nhà tối, ẩm, sân rêu, và lo nhất là cành gãy đổ vào nhà mùa bão. Quan niệm gọi cây chắn giữa cửa là thế "mộc xung" và coi là không tốt; dưới góc nhìn đời sống, đó đơn giản là một cái cây cản lối đi và chắn ánh sáng.
Những câu tục ngữ này cho thấy phần lớn kiêng kỵ về cây trước nhà có gốc rễ rất thực tế. Khi áp vào nhà phố hay căn hộ hôm nay, ta giữ lấy tinh thần của chúng: trước nhà nên thoáng, sáng, cây gọn; cây to, rậm, ưa ẩm để ở chỗ không cản sinh hoạt.
Từ tuổi gia chủ tới phương trồng cây cao
Bát trạch chia tám cung phi thành hai nhóm. Cung phi tra theo năm sinh âm lịch và giới tính, nên vợ chồng cùng tuổi vẫn có thể khác cung (ví dụ năm 1990: nam cung Khảm, nữ cung Cấn; năm 1985: nam cung Càn, nữ cung Ly). Nhà thường lấy cung của người trụ cột hoặc người đứng tên.
| Nhóm | Cung phi | Bốn hướng quan niệm tốt | Bốn hướng còn lại |
|---|---|---|---|
| Đông tứ mệnh | Khảm, Ly, Chấn, Tốn | Bắc, Nam, Đông, Đông Nam | Tây, Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc |
| Tây tứ mệnh | Càn, Khôn, Cấn, Đoài | Tây, Tây Bắc, Tây Nam, Đông Bắc | Bắc, Nam, Đông, Đông Nam |
Sách Bát trạch phổ thông hay khuyên giữ thoáng các hướng tốt của gia chủ (lối vào, sân trước, cửa sổ phía đó không bị cây rậm che) và nếu cần trồng cây cao, hàng rào cây, thì đặt về phía các hướng còn lại như một bức chắn. Với nhà phố, mặt tiền đã cố định, quan niệm này chủ yếu áp dụng cho sân sau, sân bên hoặc góc vườn. Không ai phải chặt cây đang tốt hay đổi cổng chỉ để khớp bảng.
Chọn màu hoa, dáng cây theo phương và theo mệnh
Phía Đông, Đông Nam (hành Mộc). Hợp cây xanh tán mềm, cây ăn quả, bụi trúc gọn. Đây cũng là phía đón nắng sáng, hợp nhất cho cây ra hoa, đậu quả.
Phía Nam (hành Hoả). Quan niệm chuộng hoa đỏ, hồng, cam như hoa giấy, trạng nguyên, dâm bụt, mẫu đơn ta. Sân phía Nam nắng gắt nên cây phải chịu nhiệt; hoa giấy là lựa chọn bền nhất.
Phía Tây, Tây Bắc (hành Kim). Hợp hoa trắng như ngọc lan, nhài, hoa sứ trắng, hoặc cây lá bạc. Phía Tây nắng chiều nóng, một hàng cây xanh ở đây còn giúp tường đỡ hầm.
Phía Tây Nam, Đông Bắc (hành Thổ). Hợp hoa vàng như mai vàng, hoàng yến, cúc, cây lá vàng, chậu gốm nâu.
Phía Bắc (hành Thuỷ). Hợp cây lá xanh đậm, cây ưa ẩm, chịu bóng như dương xỉ, trầu bà leo tường rào; phía Bắc ít nắng nên cây ưa nắng sẽ èo uột.
Theo mệnh gia chủ. Lớp thứ hai là màu theo mệnh nạp âm: Kim chuộng trắng, vàng; Mộc chuộng xanh; Thuỷ chuộng trắng, xanh dương, tím nhạt; Hoả chuộng đỏ, hồng, xanh lá; Thổ chuộng vàng, đỏ cam. Khi phương và mệnh "nói khác nhau", nhiều nhà chọn hoa theo mệnh cho chậu sát cửa và để phương quyết định cây trồng đất.
Những cây hay được chọn trồng trước nhà và ý nghĩa gán cho chúng
Cau. Thân thẳng, gọn, gắn với tục trầu cau trong cưới hỏi; quan niệm coi là cây ngay thẳng, che chở. Hợp mệnh Mộc theo dáng. Quả cau có chất kích thích, không để trẻ nhỏ nhai.
Ngọc lan. Hoa trắng thơm, lá xanh bóng, cây lớn vừa; hợp mệnh Kim, Thuỷ theo màu hoa. Cây lớn dần theo năm, nên trồng cách tường đủ xa hoặc trồng chậu lớn có tỉa tán.
Hoa giấy. Chịu nắng nóng, chịu gió, làm giàn cổng hay rủ ban công đều đẹp; có đủ màu đỏ, hồng, trắng, cam để chọn theo mệnh. Cành có gai, nên làm giàn cao hơn tầm tay trẻ nhỏ.
Lộc vừng. Tên gọi có chữ "lộc" nên được ưa trồng trước nhà, hoa đỏ buông thành chuỗi; hợp mệnh Hoả, Thổ theo màu hoa. Cây lớn, cần chỗ rộng và tỉa định kỳ.
Trúc, tre cảnh. Tượng cho người quân tử, thẳng mà mềm; hợp mệnh Mộc. Loại trúc mọc lan bằng thân ngầm có thể trồi măng qua khe sân, nên trồng trong bồn có thành chắn rễ.
Mai vàng, mai chiếu thuỷ. Mai vàng hợp mệnh Thổ, Kim; mai chiếu thuỷ hoa trắng nhỏ, thơm nhẹ, hợp mệnh Kim, Thuỷ, dáng thế đẹp, trồng chậu trước hiên.
Ban công chung cư: hợp mệnh nhưng trước hết phải an toàn
Ban công căn hộ là "sân trước" của người ở chung cư. Quan niệm chọn cây theo mệnh giống nhà đất, nhưng điều kiện vật lý khắc nghiệt hơn nhiều, và một chậu cây rơi từ tầng cao là tai nạn chết người.
- Không đặt chậu trên mặt lan can hoặc treo ra ngoài lan can. Gió tầng cao rất mạnh; nhiều toà nhà cấm hẳn việc này trong nội quy.
- Gió và nắng: ban công hướng Tây nắng chiều gắt, tầng cao gió quật; hoa giấy, sen đá, xương rồng, dạ yến thảo, lưỡi hổ chịu được, còn cây lá mỏng sẽ rách, cháy.
- Tải trọng và chống thấm: chậu đất ướt nặng hơn nhiều so với lúc khô; bồn lớn nên đặt sát dầm, có chân kê và khay, nước tưới không chảy xuống ban công nhà dưới.
- Lối thoát hiểm: ban công có thang thoát hiểm hay vách ngăn phá được giữa hai căn thì không được chắn bằng chậu lớn, giàn cây.
- Trẻ nhỏ: không xếp chậu, bồn thành bậc cạnh lan can để trẻ trèo lên; cây độc như trúc đào, vạn niên thanh không để ở ban công có trẻ chơi.
- Muỗi: đĩa lót chậu đọng nước là chỗ lăng quăng sinh sôi; đổ nước đĩa lót sau khi tưới.
Trong khuôn khổ đó, người mệnh Hoả có thể chọn hoa giấy đỏ, người mệnh Kim chọn nhài trắng hoặc dạ yến thảo trắng, người mệnh Thổ chọn cúc vàng, người mệnh Thuỷ, Mộc chọn trầu bà, dương xỉ nếu ban công râm. Cây hợp mệnh mà xanh tốt được nhờ đúng điều kiện ban công mới là chậu cây có ý nghĩa.
Những cây rễ khoẻ, cành giòn nên trồng xa nhà
Một số loài được dân gian kiêng trồng sát nhà như đa, si, sanh, đề, gạo, vì gắn với đình, miếu, gốc cây cổ thụ đầu làng. Lý do thực tế còn rõ hơn: các loài họ sung, si có rễ rất khoẻ, tìm đến chỗ ẩm như ống thoát nước, bể ngầm, có thể làm nứt sân, đẩy lệch bó vỉa và gây hại cho móng nông của nhà cấp bốn. Bàng, xà cừ, phượng lớn nhanh, tán rộng, rễ trồi mặt đất; phượng và một số cây gỗ mềm có cành giòn, dễ gãy khi bão.
Khoảng cách an toàn giữa cây lớn và nhà phụ thuộc loài, loại đất và kết cấu móng, nên khó có một con số chung. Nguyên tắc nhiều người làm vườn và thợ xây dùng là: cây thân gỗ càng cao, tán càng rộng thì càng phải trồng xa tường, xa ống nước, bể phốt; với nhà phố sân hẹp, chọn cây bụi, cây trồng chậu lớn thay vì cây cổ thụ. Trước mùa mưa bão, tỉa bớt cành vươn qua mái, qua dây điện, và nhờ thợ có thiết bị nếu cây cao.
Cây ăn quả trước nhà cũng cần tính: sung "sung túc", khế gợi chuyện cổ tích ăn khế trả vàng, bưởi, ổi đều được ưa chuộng. Đổi lại, quả chín rụng thu hút ruồi vàng, ong, kiến, còn trẻ con thì leo trèo hái quả. Nếu trồng, chọn giống thấp cây, tỉa tán gọn và thu quả kịp thời.
Trình tự chọn một cây trồng trước nhà
Gộp cả quan niệm và kinh nghiệm làm vườn, một trình tự chọn cây trước nhà hợp lý như sau:
- Đo khoảng đất thật sự có: chiều rộng, khoảng cách tới tường, ống nước, bể ngầm, dây điện; ước lượng cây lúc trưởng thành cao, tán rộng bao nhiêu.
- Xem nắng: sân nhận nắng sáng, nắng trưa hay nắng chiều, mấy giờ mỗi ngày; loại bỏ những loài không hợp nắng.
- Hỏi người trong nhà: có trẻ nhỏ, người dị ứng phấn hoa, thú nuôi hay gặm lá không; loại bỏ cây có nhựa độc, gai nhọn nếu cần.
- Tra cung phi gia chủ để biết phía nào nên giữ thoáng, phía nào có thể trồng cây cao.
- Trong các loài còn lại, chọn màu hoa, màu lá theo mệnh gia chủ; không có loài nào vừa ý thì dùng màu chậu để thể hiện mệnh.
- Trồng đúng mùa (thường là đầu mùa mưa), làm hố đủ rộng, cắm cọc chống gió cho cây non, ghi nhớ lịch tỉa cành trước mùa bão.
Trình tự này đặt quan niệm ở bước bốn và năm, sau những câu hỏi về an toàn và điều kiện sống. Đó là thứ tự mà chính tục ngữ "trước cau sau chuối" đã ngầm làm: ông bà ta chọn cây vì nó hợp chỗ, rồi mới gửi gắm ý nghĩa vào cây.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hướng xấu so với tuổi thì trồng cây trước cửa để chắn có được không?
Một số sách khuyên dùng cây, bình phong để "chắn" hướng không hợp. Nếu trồng, chọn cây bụi hoặc hàng rào thấp đặt lệch sang hai bên, không chắn thẳng cửa chính, để nhà vẫn sáng và lối đi không bị cản. Cửa nhà vẫn cần thoáng hơn là cần kín.
Trồng cây gì trước nhà cho mát mà không phá móng?
Nhà phố sân hẹp nên chọn cây bụi hoặc cây thân gỗ nhỏ như hoa giấy làm giàn, ngọc lan trồng chậu lớn, cau, cây lộc vừng cỡ vừa có tỉa tán. Tránh si, đa, bàng, xà cừ sát nhà; nếu đã có, kiểm tra rễ và vết nứt sân định kỳ.
Vợ chồng khác nhóm Đông tứ và Tây tứ mệnh thì chọn theo ai?
Tập quán thường lấy người trụ cột hoặc người đứng tên nhà. Nhiều gia đình dung hoà: cây sân trước theo người chồng, cây ban công phòng ngủ hay góc làm việc theo người vợ. Khác nhóm không phải là điều gì đáng lo, chỉ là cách chia chỗ.
Có nên trồng cây chuối trước nhà không?
Tục ngữ khuyên chuối ở sau nhà vì lá to che tối, ưa ẩm và trông xơ xác khi lá rách. Nếu sân trước rộng và ẩm, muốn trồng chuối cảnh, đặt lệch về một góc, không chắn cửa chính, tỉa lá khô thường xuyên.
Cây trước nhà chết khô có phải là điềm xấu không?
Dân gian hay lo như vậy, nhưng cây chết thường do úng rễ, sâu đục thân, nắng hạn, xây sửa làm đứt rễ hoặc đổ vữa, hoá chất xuống gốc. Tìm nguyên nhân để trồng cây khác cho phù hợp, và chặt hạ cây chết sớm vì cây khô dễ gãy đổ.