Chọn cây để bàn làm việc theo mệnh, quan niệm dân gian dựa vào màu lá, màu hoa và màu chậu: người mệnh Kim chuộng cây lá trắng, viền vàng trong chậu trắng hoặc chậu gốm vàng; mệnh Mộc chuộng cây lá xanh, chậu đen hay xanh dương; mệnh Thuỷ chuộng cây lá xanh đậm, cây thuỷ canh, chậu trắng hoặc kính; mệnh Hoả chuộng cây lá đỏ, hồng, tím; mệnh Thổ chuộng cây lá vàng, đốm đỏ trong chậu nâu đất.
Nhưng cây hợp mệnh mà chết sau ba tuần thì chẳng hợp với ai. Bàn làm việc trong phòng máy lạnh là môi trường khó: thiếu nắng, không khí khô, gió lạnh thổi thẳng, cuối tuần tắt máy thì nóng bí, nghỉ Tết thì không ai tưới. Bài này đặt hai thứ cạnh nhau: bảng quan niệm theo năm mệnh, và danh sách những cây thật sự sống được ở chỗ ngồi của dân văn phòng, để bạn chọn được một chậu vừa ý nghĩa vừa xanh lâu.
Quan niệm chọn cây theo mệnh dựa vào đâu
Cách chọn cây theo mệnh phổ biến hiện nay không có sách cổ nào liệt kê sẵn từng loài; nó được suy ra từ ngũ hành. Mỗi hành gắn với một nhóm màu: Kim là trắng, xám, ánh bạc; Mộc là xanh lá; Thuỷ là đen, xanh dương; Hoả là đỏ, hồng, cam, tím; Thổ là vàng, nâu đất. Từ đó người ta chọn cây có màu bản mệnh (cùng hành) hoặc màu của hành sinh ra mệnh mình, theo vòng tương sinh Thổ sinh Kim, Kim sinh Thuỷ, Thuỷ sinh Mộc, Mộc sinh Hoả, Hoả sinh Thổ.
Ngoài màu, một số sách còn xét hình dáng: lá tròn, mép trơn thuộc Kim; thân thẳng, lá dài vươn lên thuộc Mộc; lá mềm, rủ, uốn lượn thuộc Thuỷ; lá nhọn, xoè như ngọn lửa thuộc Hoả; lá dày, mọng, thấp và chắc thuộc Thổ. Cách xét này cho ra những kết luận khá linh hoạt, nên cùng một cây lưỡi hổ có trang xếp cho mệnh Kim, có trang xếp cho mệnh Thổ, tuỳ người viết nhìn vào viền vàng hay vào dáng lá.
Điều đáng biết là màu chậu cũng được tính. Chậu gốm nâu đất mang hành Thổ, chậu trắng hay kim loại mang hành Kim, chậu kính hay đen mang hành Thuỷ, chậu gỗ mang hành Mộc, chậu đỏ mang hành Hoả. Đây là chỗ thực dụng nhất của quan niệm: bạn có thể chọn trước loài cây hợp điều kiện bàn làm việc, rồi mới chọn chậu theo mệnh, thay vì ép mình nuôi một loài không sống nổi chỉ vì nó đúng màu.
Bảng cây để bàn theo năm mệnh
Bảng dưới gom các gợi ý hay gặp trong sách phổ thông, đã lọc chỉ giữ những cây chịu được ánh đèn văn phòng. Mệnh ở đây là mệnh nạp âm theo năm sinh âm lịch; nếu chưa biết mình mệnh gì, tra năm sinh trước rồi hãy đọc bảng.
| Mệnh | Màu quan niệm hợp | Cây để bàn hay được chọn | Màu chậu gợi ý |
|---|---|---|---|
| Kim | Trắng, xám, bạc; vàng, nâu (Thổ sinh Kim) | Bạch mã hoàng tử, lan ý, lưỡi hổ viền vàng, ngọc ngân | Trắng, ánh bạc, gốm vàng |
| Mộc | Xanh lá; đen, xanh dương (Thuỷ sinh Mộc) | Kim tiền, trầu bà xanh, cau tiểu trâm, phát lộc thuỷ canh | Xanh dương, đen, gỗ |
| Thuỷ | Đen, xanh dương; trắng, xám (Kim sinh Thuỷ) | Trầu bà thuỷ canh, lan ý, cỏ lan chi, ngọc ngân trong bình kính | Kính trong, đen, trắng |
| Hoả | Đỏ, hồng, cam, tím; xanh lá (Mộc sinh Hoả) | Phú quý lá đỏ, hồng môn, vạn lộc đốm hồng, kim tiền | Đỏ đất nung, hồng, xanh lá |
| Thổ | Vàng, nâu đất; đỏ, cam (Hoả sinh Thổ) | Trầu bà vàng, lưỡi hổ viền vàng, vạn lộc, phú quý | Gốm nâu, vàng đất, đỏ cam |
Màu quan niệm nên hạn chế đi theo vòng tương khắc: mệnh Kim ngại đỏ (Hoả khắc Kim), mệnh Mộc ngại trắng (Kim khắc Mộc), mệnh Thuỷ ngại vàng nâu (Thổ khắc Thuỷ), mệnh Hoả ngại đen (Thuỷ khắc Hoả), mệnh Thổ ngại xanh lá đậm (Mộc khắc Thổ). Trên thực tế gần như cây nào cũng có lá xanh, nên người mệnh Thổ vẫn đặt cây xanh bình thường; họ chỉ chọn chậu nâu, vàng để cân lại theo quan niệm, chứ không ai bỏ cây xanh vì sợ khắc.
Phòng máy lạnh khắc nghiệt với cây hơn bạn nghĩ
Cây để bàn chết nhiều nhất không vì sai mệnh mà vì sai môi trường. Thứ nhất là ánh sáng: văn phòng thường được chiếu sáng khoảng 300–500 lux trên mặt bàn, đủ cho mắt người đọc giấy tờ, nhưng chỉ bằng một phần rất nhỏ so với nắng ngoài trời, vốn lên tới hàng chục nghìn lux. Cây ưa nắng như sen đá, xương rồng, hoa hồng mini đặt ở đây sẽ vươn dài, nhạt màu, rồi nhũn gốc.
Thứ hai là không khí khô và gió lạnh. Máy lạnh rút bớt hơi ẩm, và luồng gió từ dàn lạnh thổi thẳng vào chậu làm mép lá cháy nâu, nhất là với cây lá mỏng như lan ý, dương xỉ. Thứ ba là nhịp làm việc: thứ Bảy, Chủ nhật tắt điều hoà, phòng kín nóng lên nhanh; kỳ nghỉ Tết kéo dài cả tuần không ai tưới. Cây nào cần chăm hằng ngày sẽ không qua nổi.
Vì vậy câu hỏi đúng thứ tự là: bàn mình có cửa sổ không, cách cửa sổ bao xa, gió máy lạnh có thổi trúng không, ai tưới khi mình vắng. Trả lời xong bốn câu đó mới mở bảng mệnh. Một chậu kim tiền xanh mướt trong chậu gốm vàng đặt đúng chỗ vẫn mang đủ ý nghĩa cho người mệnh Thổ hơn là một chậu cây lá vàng úa dần trên bàn.
Những cây chịu được bàn làm việc thiếu nắng
Kim tiền. Thân phình thành củ dưới đất để trữ nước, nên quên tưới hai, ba tuần vẫn sống; chịu ánh đèn tốt. Nhược điểm là sợ úng: tưới nhiều, chậu không lỗ thoát là thối củ. Nhựa cây gây kích ứng nếu nhai phải, để xa tầm tay trẻ nhỏ.
Lưỡi hổ. Lá dày, đứng thẳng, chịu hạn và chịu thiếu sáng ở mức khá. Loại viền vàng được nhiều người mệnh Kim, Thổ chọn. Cũng kỵ tưới nhiều; mùa máy lạnh chạy cả ngày, một tháng tưới hai lần là thường đủ, tuỳ chậu.
Trầu bà. Có loại lá xanh, loại cẩm thạch vàng, sống được cả trong đất lẫn trong bình nước, rất hợp người mệnh Thuỷ, Mộc thích để bình kính trên bàn. Thân bò dài, cần cắt tỉa cho gọn. Lá có tinh thể gây rát miệng, không hợp nhà có mèo hay gặm lá.
Vạn lộc, phú quý. Cùng một chi cây lá màu, có giống đốm hồng, đỏ, được người mệnh Hoả, Thổ chuộng. Chịu bóng tốt hơn vẻ ngoài sặc sỡ của chúng, nhưng ghét gió lạnh thổi thẳng; đặt khuất luồng điều hoà.
Lan ý. Hoa trắng hợp mệnh Kim, Thuỷ theo quan niệm. Ưu điểm là "biết kêu": thiếu nước là lá rũ xuống, tưới xong vài giờ dựng lại, rất hợp người hay quên. Nhược điểm là không chịu được khô quá lâu và mép lá dễ cháy khi gió máy lạnh thổi vào.
Cau tiểu trâm. Dáng lá mềm như cây cọ nhỏ, được xếp vào hành Mộc. Chịu bóng, không có nhựa độc với thú cưng theo các danh mục cây phổ biến, hợp văn phòng có người mang chó mèo theo.
Đặt cây ở góc nào trên bàn
Sách phổ thông về bố trí bàn làm việc hay mượn hình ảnh "tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ": tính theo người ngồi, phía tay trái nên cao và có sức sống hơn phía tay phải, nên cây thường được khuyên đặt bên trái. Đây là một quy ước, không phải luật; điều quan trọng hơn là chỗ đặt không gây phiền cho chính bạn.
- Không đặt sát laptop, ổ cắm, cục sạc: nước tưới tràn khay là chập điện, hỏng máy, nặng hơn mọi chuyện quan niệm.
- Không để lá che màn hình hay cản tay khi viết; cây nên thấp hơn tầm mắt khi ngồi.
- Nếu bàn cạnh cửa sổ, đặt cây phía gần kính nhưng tránh nắng chiều chiếu thẳng qua kính, vì kính hắt nhiệt có thể làm cháy lá.
- Tránh vị trí ngay dưới cửa gió điều hoà; lệch sang bên vài chục phân là cây đỡ khô lá rất nhiều.
- Bàn chung nhiều người thì hỏi đồng nghiệp ngồi cạnh trước khi đặt cây có hoa thơm hay phấn hoa, vì có người dị ứng.
Nếu công ty có chỗ để cây chung gần cửa sổ, một cách khéo là để chậu chính ở đó và chỉ giữ trên bàn một bình trầu bà thuỷ canh nhỏ; cây vẫn hợp mệnh, mà mặt bàn gọn hơn.
Chăm cây để bàn với mười phút mỗi tuần
Cây văn phòng chết vì bị tưới quá tay nhiều hơn vì bị bỏ quên. Một lịch chăm tối thiểu như sau đủ cho hầu hết các loài kể trên:
- Chọn chậu có lỗ thoát nước và khay hứng; chậu sứ kín đáy đẹp đến đâu cũng chỉ nên làm vỏ bọc bên ngoài một chậu nhựa có lỗ.
- Trước khi tưới, ấn ngón tay xuống đất khoảng hai đốt; còn ẩm thì chưa tưới. Kim tiền và lưỡi hổ để đất khô hẳn mới tưới.
- Tưới chậm cho nước thấm đều, đổ nước thừa trong khay sau mười lăm phút để rễ không ngâm nước.
- Mỗi tuần lau bụi trên lá bằng khăn ẩm; lá phủ bụi máy lạnh nhận ít ánh sáng hơn hẳn.
- Xoay chậu một phần tư vòng mỗi tuần để cây không nghiêng hẳn về phía cửa sổ.
- Trước kỳ nghỉ dài, tưới đẫm rồi dời cây ra chỗ sáng, mát, xa cửa kính; cây thuỷ canh thì châm đầy bình.
- Mùa cây ra lá mới, bón phân tan chậm hoặc phân lỏng pha loãng hơn hướng dẫn trên bao; cây trong nhà cần ít phân hơn cây ngoài trời.
Cây thuỷ canh cần thay nước định kỳ, khoảng một đến hai tuần một lần, rửa nhớt ở rễ và thành bình; nước để lâu đọng rêu, có mùi, lại thành chỗ cho muỗi đẻ nếu bình miệng rộng.
Khi cây úa: một tín hiệu cần đọc, không phải điềm xấu
Dân gian hay lo cây trên bàn héo là "xui", có người còn tin cây chết là đỡ hạn thay chủ. Cách nhìn hữu ích hơn là coi cây như một chiếc nhiệt kế sống của chỗ ngồi: lá vàng từ dưới lên, gốc mềm thường là úng rễ; lá nhạt màu, thân vươn dài là thiếu sáng; mép lá cháy nâu là gió lạnh hoặc không khí quá khô. Sửa nguyên nhân, cắt lá hỏng, cây thường hồi lại sau vài tuần.
Nếu cây đã chết hẳn, thay cây mới và rút kinh nghiệm về chỗ đặt, chứ không cần làm gì thêm. Cũng nên biết một điều hay bị quảng cáo phóng đại: chuyện "cây lọc không khí văn phòng". Thí nghiệm của NASA năm 1989 đo trong buồng kín nhỏ; một tổng quan năm 2019 của hai nhà nghiên cứu Đại học Drexel (Mỹ) tính lại cho thấy để đạt hiệu quả bằng hệ thống thông gió, cần mật độ cây cao đến mức không thực tế. Cây để bàn làm chỗ ngồi dễ chịu, mắt đỡ mỏi khi nhìn màu xanh, còn không khí sạch là việc của thông gió và lọc khí.
Đặt một chậu cây hợp mệnh lên bàn, hiểu đúng thì đó là một cách tự nhắc mình chăm chút chỗ làm việc. Cây xanh tốt là dấu hiệu bạn đã chọn đúng loài, đúng chỗ; còn chuyện công việc thuận hay không vẫn nằm ở sức làm và cách làm của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Không biết giờ sinh có chọn được cây theo mệnh không?
Được. Mệnh dùng để chọn cây là mệnh nạp âm, chỉ cần năm sinh âm lịch, không cần giờ hay ngày sinh. Người sinh tháng 1, tháng 2 dương lịch nên xem mình sinh trước hay sau Tết để lấy đúng năm âm, vì trước Tết vẫn tính theo năm cũ.
Bàn làm việc không có cửa sổ thì trồng cây gì?
Chọn nhóm chịu bóng sâu như kim tiền, lưỡi hổ, trầu bà, vạn lộc. Nếu hoàn toàn chỉ có ánh đèn, có thể dùng một bóng đèn trồng cây nhỏ bật theo giờ làm việc, hoặc mỗi tuần mang cây ra chỗ sáng một hai ngày để cây không suy dần.
Cây giả để bàn có được tính là hợp mệnh không?
Quan niệm phổ biến chuộng cây sống vì nó có sinh khí; cây giả chỉ mang tác dụng trang trí theo màu. Cây giả bám bụi máy lạnh rất nhanh và cần lau thường xuyên. Nếu không có thời gian chăm, một bình trầu bà thuỷ canh nhỏ vẫn dễ hơn nhiều người nghĩ.
Xương rồng để bàn có nên không?
Một số nơi kiêng cây có gai đặt trước mặt vì cho là gây gắt gỏng; số khác lại cho xương rồng chắn điều xấu. Về thực tế, xương rồng cần nắng mạnh, để trong phòng máy lạnh thường vươn dài và thối gốc, còn gai dễ đâm tay khi dọn bàn, nên không phải lựa chọn tốt cho chỗ ngồi văn phòng.
Đồng nghiệp cùng bàn khác mệnh thì đặt cây thế nào?
Mỗi người đặt chậu nhỏ theo mệnh của mình ở phần bàn riêng là đủ. Nếu chỉ có một chậu chung, chọn cây lá xanh trung tính như kim tiền và để chậu màu trung gian như trắng ngà hoặc gỗ nhạt; cây khoẻ, gọn gàng quan trọng hơn chuyện trùng màu mệnh.
Bao lâu thì nên thay chậu cho cây để bàn?
Khi rễ mọc ra lỗ thoát nước hoặc đất khô rất nhanh sau khi tưới, thường sau một đến hai năm. Chỉ nên lên chậu lớn hơn một cỡ, vì chậu quá to giữ nước lâu, dễ úng rễ trong phòng ít nắng.