Theo quan niệm phổ biến, hòn non bộ ngoài trời thường được đặt phía trước nhà, lệch về bên trái tính từ trong nhà nhìn ra, ở các phương Bắc, Đông hoặc Đông Nam, nơi hành Thuỷ và hành Mộc được coi là hợp với nước. Dòng nước nên chảy vòng về phía nhà chứ không chảy thẳng ra cổng. Về mệnh, non bộ gồm núi đá (Thổ, Kim) và nước (Thuỷ), nên được xem là hợp người mệnh Thuỷ, Mộc, Kim; người mệnh Hoả thường được khuyên làm non bộ nhỏ, ít nước.
Nhưng trước mọi chuyện phương hướng, một hòn non bộ có nước là một vũng nước trong sân. Với nhà có trẻ dưới năm tuổi, đó là rủi ro đuối nước thật; với mọi nhà, đó có thể là ổ lăng quăng nếu nước đứng, và là một thiết bị điện ngoài trời nếu có máy bơm. Bài này đi từ ý nghĩa của non bộ trong nếp nhà Việt, qua các cách hiểu về phương và mệnh, rồi tới những việc phải làm để hòn non bộ đẹp mà không gây hoạ.
Non bộ trong nếp nhà Việt: một bức tranh sơn thuỷ thu nhỏ
Non bộ là cách người xưa đưa núi và nước vào khoảng sân hẹp. Trong những ngôi nhà vườn ở Huế, đình làng miền Bắc hay nhà cổ Nam Bộ, ta hay gặp bức bình phong trước nhà, sau đó là bể cạn có hòn non bộ, có cây si, cây sanh bám đá, có vài con cá. Bức bình phong che tầm nhìn thẳng từ cổng vào nhà, còn bể non bộ tạo một điểm dừng mắt, một chỗ có nước cho sân nắng dịu lại.
Theo cách hiểu dân gian, "sơn" (núi) gắn với sự vững vàng, che chở, còn "thuỷ" (nước) gắn với sự lưu thông, nuôi dưỡng. Một hòn non bộ có đủ núi, nước, cây và chút sinh vật nhỏ được xem là một khung cảnh "có khí", khác với một tảng đá trơ trọi. Đó cũng là lý do người chơi non bộ chú ý tới thế núi: núi chính, núi phụ, có thung, có hang, có lối mòn, như một bức tranh sơn thuỷ dựng bằng đá thật.
Hiểu điều đó để thấy non bộ trước hết là một tác phẩm cảnh quan. Phương vị và mệnh là lớp ý nghĩa thêm vào, còn cái đẹp, sự hài hoà với ngôi nhà và việc chăm được hằng ngày mới quyết định hòn non bộ có sống được lâu trong sân nhà bạn hay không.
Phương đặt non bộ theo ngũ hành của tám hướng
Cách phổ thông nhất là chia sân theo tám phương của Hậu thiên Bát quái, mỗi phương mang một hành, rồi xét nước (Thuỷ) gặp hành đó là sinh hay khắc. Hướng tính từ tâm nhà, đo bằng la bàn; cách đo hướng chi tiết là chuyện của thợ và sách bố trí nhà, ở đây chỉ cần biết phương nào mang hành gì.
| Phương | Hành của phương | Nước đặt ở đây theo quan niệm | Ghi chú thực tế |
|---|---|---|---|
| Bắc | Thuỷ | Hợp: nước về đúng hành của nước | Sân phía Bắc ít nắng gắt, rêu lên đẹp |
| Đông, Đông Nam | Mộc | Hợp: Thuỷ sinh Mộc | Nắng sáng nhẹ, cây bám đá dễ sống |
| Nam | Hoả | Thường kiêng: Thuỷ khắc Hoả | Nắng gắt, nước bốc hơi nhanh, rêu cháy |
| Tây, Tây Bắc | Kim | Trung tính: Kim sinh Thuỷ, nước hút khí của Kim | Nắng chiều gắt, nên có cây che |
| Tây Nam, Đông Bắc | Thổ | Các trường phái nói khác nhau | Xem thêm bài tiểu cảnh nước theo phương vị |
Bảng này chỉ là một trường phái. Có trường phái tính theo cung phi của gia chủ, có trường phái tính theo Tam nguyên cửu vận, nên cùng một góc sân có thể được sách này khen, sách kia chê. Nếu sân chỉ có đúng một chỗ đủ rộng, đủ thoát nước, hãy đặt ở đó và lo cho hòn non bộ đẹp, sạch; không cần đập sân làm lại vì một bảng phương vị.
Núi và nước: hợp mệnh nào, nên làm thế nào cho vừa
Mệnh Thuỷ. Nước là bản mệnh, đá xám, trắng mang hành Kim sinh Thuỷ, nên được xem là hợp nhất. Người mệnh Thuỷ hay chọn non bộ có thác, có hồ rộng, đá xám xanh.
Mệnh Mộc. Thuỷ sinh Mộc; thêm nhiều cây bám đá như si, sanh, dương xỉ, rêu cho đúng tinh thần "nước nuôi cây". Non bộ của người mệnh Mộc thường xanh hơn là nhiều đá.
Mệnh Kim. Đá là chủ (đá vôi trắng, đá xám hợp Kim; đá ong, đá vàng mang Thổ sinh Kim), nước ở mức vừa. Quan niệm cho rằng Kim sinh Thuỷ là mình cho đi, nên không cần hồ quá lớn.
Mệnh Thổ. Thổ khắc Thuỷ, nhưng núi đá lại là bản mệnh. Người mệnh Thổ thường được khuyên làm non bộ thiên về núi, bể cạn ít nước, đá ong nâu vàng.
Mệnh Hoả. Thuỷ khắc Hoả nên quan niệm khuyên làm non bộ nhỏ, nước chảy nhẹ, thêm cây lá đỏ, hoa đỏ quanh bể, hoặc chọn hòn non bộ khô chỉ có đá và cây.
Hướng thác nước và thế núi: những điều quan niệm hay nhắc
Quan niệm phổ biến nhất về dòng chảy là nước phải hướng vào nhà: thác đổ xuống hồ ở phía gần cửa, mặt hồ quay vào trong, tránh để dòng chảy dẫn thẳng ra cổng vì cho là "của đi ra". Nếu bể đặt bên hông nhà, dòng nước nên vòng theo chiều ôm lấy ngôi nhà. Đây cũng là cách bố trí đẹp mắt, vì người ngồi trong nhà nhìn ra thấy mặt thác chứ không thấy lưng núi.
Về thế núi, sách cảnh quan và sách quan niệm gặp nhau ở chỗ: núi chính không đâm thẳng vào cửa chính, không cao quá mái hiên tạo cảm giác đè nén, không có mũi đá nhọn chĩa vào nhà. Người chơi non bộ thường làm núi chính, núi phụ có độ cao chênh nhau, đỉnh không xếp thành hàng, có chỗ thắt chỗ mở. Một số nơi chuộng số ngọn núi lẻ; điều này giống một quy ước thẩm mỹ hơn là kiêng cữ.
Âm thanh cũng được tính: tiếng nước chảy róc rách dễ chịu, nhưng thác quá cao đổ ầm ầm đặt sát phòng ngủ lại gây mất ngủ cho người nhà và hàng xóm. Máy bơm có thể hẹn giờ tắt ban đêm. Đặt hòn non bộ sao cho cả nhà nhìn thấy thường xuyên cũng giúp phát hiện sớm khi nước cạn, bơm kẹt hay rêu đóng dày.
Cây và sinh vật trên hòn non bộ: chọn cho hợp cảnh và hợp mệnh
Một hòn non bộ chỉ có đá và nước thường trông lạnh. Người chơi lâu năm hay trồng lên đá những cây có rễ bám khoẻ như si, sanh, sung, đa lá nhỏ được uốn thành dáng cổ thụ thu nhỏ, kèm dương xỉ, rêu, cỏ lá tre ở chân núi. Cây trên non bộ phải chịu được việc rễ bám trong hốc đá ít đất, nên loài có rễ khí, rễ bám như si, sanh rất được chuộng. Rêu cần ẩm, ưa nắng sáng nhẹ, là thứ làm hòn non bộ "già" đi nhanh nhất.
Theo quan niệm, cây trên đá tượng cho rừng trên núi, làm trọn vẹn bức tranh sơn thuỷ. Người mệnh Mộc thường cho cây phủ nhiều; người mệnh Hoả chọn thêm cây lá đỏ, hoa đỏ như trạng nguyên, huyết dụ trồng quanh bể; người mệnh Kim, Thổ thích để đá lộ nhiều, cây điểm xuyết. Một số nhà đặt thêm tượng gốm nhỏ như ông câu, nhà sàn, cây cầu, đàn trâu để kể chuyện; quan niệm không đòi hỏi những thứ này, đó là sở thích.
Về sinh vật, ngoài cá còn có ốc, tép nhỏ giúp ăn rêu. Ếch nhái tự tìm tới là chuyện bình thường của một vũng nước trong sân. Điều cần tránh là thả rùa tai đỏ hay các loài ngoại lai: chúng lớn nhanh, ăn sạch cây thuỷ sinh, và khi bị thả ra ao hồ tự nhiên sẽ gây hại cho loài bản địa.
An toàn trước tiên: trẻ nhỏ, muỗi và điện
Đây là phần không có trường phái nào được bỏ qua. Trẻ nhỏ có thể đuối nước ở chỗ nước rất nông, chỉ vài phân, chỉ trong một khoảnh khắc người lớn quay đi. Các tổ chức y tế đều nhấn mạnh đuối nước là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu ở trẻ em tại nhiều nước, và nhiều ca xảy ra ngay trong khuôn viên nhà.
- Nhà có trẻ dưới năm tuổi: giữ mực nước hồ thấp, phủ lưới inox chịu lực ngay dưới mặt nước, hoặc rào quanh bể có cửa cài; tốt nhất làm non bộ khô cho tới khi trẻ lớn.
- Chống lăng quăng: nước phải lưu thông bằng bơm, không để vũng đọng trong hốc đá; thả vài con cá bảy màu hay cá ăn lăng quăng; mỗi tuần kiểm tra các hốc đá, chậu đọng nước quanh bể.
- Điện ngoài trời: máy bơm, đèn phải là loại dùng ngoài trời hoặc dưới nước, dây đi trong ống, ổ cắm có nắp che mưa, nguồn có thiết bị chống giật (aptomat chống dòng rò); việc đấu nối nhờ thợ điện có chuyên môn.
- Đá và kết cấu: núi đá nặng phải có móng, chân đá gắn chắc; trẻ hay leo trèo lên núi đá, nên kiểm tra định kỳ các khối có lung lay không.
- Rêu trơn: lối đi quanh bể dễ trơn trượt với người già; làm bậc đá nhám hoặc chừa khoảng cách với lối đi chính.
Kết cấu bể, chống thấm và chọn bơm lọc là chuyện kỹ thuật cần thợ làm non bộ có kinh nghiệm. Ở góc quan niệm, chỉ cần nhớ: một hòn non bộ nước đục, có muỗi, có điện rò thì không ai coi là "vượng" cả.
Giữ hòn non bộ sống đẹp quanh năm
Non bộ ngoài trời đẹp nhất sau một hai năm, khi rêu đã phủ và cây đã bám rễ vào đá. Để tới được lúc đó, việc chăm định kỳ quan trọng hơn mọi nghi thức:
- Hằng tuần: vớt lá rụng, kiểm tra mực nước, xem máy bơm chạy đều và các hốc đá không đọng nước.
- Hằng tháng: vệ sinh đầu hút bơm, cắt tỉa cây bám đá cho đúng dáng, tỉa bớt rêu chỗ quá dày.
- Mùa nắng gắt: phun sương cho rêu vào sáng sớm hoặc chiều mát; cây trên đá cần tưới riêng vì nước hồ không lên tới rễ.
- Mùa mưa: kiểm tra tràn bể, lỗ thoát, không để nước mưa dâng tràn kéo đất và cá ra sân.
- Mỗi năm một lần: thay bớt nước, cọ rêu nhớt đáy bể, kiểm tra ống và dây điện có lão hoá không.
Nếu gia đình đi vắng dài ngày, nhờ người quen ghé kiểm tra bơm và nước; bơm chạy khô vì cạn nước là cách hỏng máy nhanh nhất. Muốn xem các mẫu tiểu cảnh, đá cảnh và chậu có mô tả chất liệu rõ ràng, có thể tham khảo vatphamphongthuy.com.
Câu hỏi thường gặp
Nhà phố không có sân có làm non bộ được không?
Được, ở dạng non bộ mini đặt hiên, ban công hoặc phòng khách, khay nông, bơm nhỏ. Với ban công tầng cao, cần tính tải trọng của đá và nước, chống thấm sàn và không đặt sát lan can để trẻ không trèo lên được.
Hòn non bộ không có nước có ý nghĩa gì không?
Non bộ khô chỉ có đá, cát sỏi và cây vẫn là một kiểu cảnh quan có từ lâu, mang ý "sơn" là chính. Quan niệm xem nó hợp người mệnh Thổ, Kim hoặc nhà có trẻ nhỏ cần tránh nước; lợi thế lớn là không có muỗi và không cần điện.
Nên nuôi cá gì trong hồ non bộ ngoài trời?
Hồ nhỏ thường thả cá chép, cá vàng, cá bảy màu hay cá koi cỡ nhỏ, tuỳ thể tích nước. Số lượng nên theo sức chứa của hồ và bộ lọc; nuôi dày cá dễ chết, nước đục. Cá bảy màu còn giúp ăn lăng quăng.
Thác nước non bộ chảy ra phía cổng có sao không?
Theo quan niệm phổ biến thì nên tránh vì cho là nước chảy ra ngoài. Nếu đã làm rồi, có thể đổi hướng vòi, thêm một khối đá chắn để dòng chảy vòng lại vào hồ. Không cần đập bỏ cả hòn non bộ.
Máy bơm non bộ có cần chạy suốt ngày đêm không?
Không nhất thiết. Nhiều nhà hẹn giờ chạy ban ngày và vài giờ buổi tối để nước vẫn lưu thông, đủ oxy cho cá, tránh lăng quăng. Nếu có cá nuôi dày, nên giữ sục khí hoặc lọc chạy liên tục theo hướng dẫn của thợ.