Dân gian kiêng trồng sát nhà hoặc trong nhà một số cây: cây to gắn với đình miếu, gốc cổ thụ như đa, si, đề, gạo; cây dáng rũ như liễu; cây có gai như xương rồng; cây mùi quá nồng như hoa sữa, dạ lan hương; và cây khô, hoa khô. Phần lớn những kiêng kỵ này có lý do rất thật đứng sau: rễ phá móng, cành giòn gãy, gai đâm, nhựa độc, mùi gây nhức đầu, bụi và nấm mốc.
Bài này đi qua từng nhóm cây hay bị kiêng, đặt quan niệm cạnh lý do thực tế, rồi tách riêng nhóm cây độc thật, nhóm cần biết hơn cả mọi kiêng kỵ khi nhà có trẻ nhỏ, người già hay thú nuôi. Cuối bài là cách xử lý khi nhà đã lỡ có một cây "bị kiêng", để không phải chặt bỏ một cây khoẻ vô cớ, cũng không giữ lại một cây thật sự nguy hiểm.
Vì sao dân gian kiêng một số cây
Có thể chia kiêng kỵ về cây thành vài nhóm. Nhóm thứ nhất là cây gắn với nơi thờ tự, đình làng, bãi tha ma: câu "thần cây đa, ma cây gạo, cú cáo cây đề" cho thấy những cây cổ thụ đầu làng, bờ ruộng mang nhiều câu chuyện huyền bí. Người xưa ngại trồng chúng trong vườn nhà vì cho rằng cây "có chủ", không hợp chỗ ở.
Nhóm thứ hai là cây mang hình ảnh buồn: liễu rủ gợi chia ly, cây khô, hoa héo gợi tàn lụi. Nhóm thứ ba là cây gây khó chịu: gai đâm, mùi nồng, quả rụng thối. Nhóm thứ tư là cây có độc, thường không được gọi thẳng là độc mà được truyền miệng thành "cây không lành".
Đọc kỹ sẽ thấy các nhóm này hiếm khi đứng một mình. Cây đa, cây gạo vừa gắn chuyện kể, vừa là cây rất to, rễ khoẻ, không hợp vườn nhỏ. Liễu vừa có dáng buồn, vừa có rễ hút nước mạnh tìm đến ống nước. Hiểu được lý do thật giúp ta quyết định tỉnh táo: kiêng những gì đáng kiêng, và thôi lo những gì chỉ là chuyện kể.
Bảng cây hay bị kiêng: quan niệm và lý do thực tế
Bảng dưới gom những cây hay được nhắc nhất. Cột cuối là lời khuyên khi nhà đã có sẵn cây đó.
| Cây | Quan niệm thường nói | Lý do thực tế | Nếu nhà đã có |
|---|---|---|---|
| Đa, si, sanh, đề | Cây gắn đình miếu, "có chủ" | Rễ rất khoẻ, làm nứt sân, hại ống nước, móng nông | Trồng chậu, tỉa rễ; cây đất thì giữ xa nhà |
| Gạo | "Ma cây gạo" | Cây rất cao, bông bay mùa hoa, cành có thể gãy | Chỉ hợp vườn rộng, xa nhà |
| Liễu rủ | Dáng buồn, gợi chia ly | Rễ hút nước mạnh, tìm đến ống, bể | Trồng xa đường ống ngầm |
| Xương rồng, cây gai | Gây gắt gỏng, xung đột | Gai đâm tay, nguy hiểm với trẻ nhỏ | Đặt cao, nơi ít qua lại |
| Hoa sữa, dạ lan hương | Mùi "hút khí", không lành | Mùi rất nồng về đêm, gây nhức đầu | Không trồng sát cửa sổ phòng ngủ |
| Trúc đào | Ít được nhắc trong quan niệm | Toàn cây có độc, ảnh hưởng tim | Không trồng nơi trẻ nhỏ, thú nuôi tới gần |
| Cây khô, hoa khô | Mang "khí chết" | Bám bụi, mạt bụi, nấm mốc khi ẩm | Lau sạch hoặc bỏ đi khi đã mục |
Những cây trong bảng không "xấu" tự thân. Cây đa, cây si là cảnh quan quý ở đình làng, công viên; xương rồng là cây đẹp ở chỗ có nắng và không có trẻ nhỏ chạy chơi. Vấn đề chỉ là chọn đúng chỗ cho chúng.
Nhóm cây độc thật: cần biết hơn mọi kiêng kỵ
Trúc đào. Cây bụi hoa hồng, trắng, trồng nhiều ở dải phân cách, công viên. Mọi bộ phận đều chứa chất ảnh hưởng tới tim; nhai lá, hoa hay đốt cành lấy khói đều nguy hiểm. Không trồng ở sân có trẻ nhỏ, không dùng cành làm que xiên thức ăn.
Vạn niên thanh, môn cảnh, ráy. Lá và nhựa chứa tinh thể gây rát, sưng miệng và họng nếu nhai phải, kích ứng da khi tiếp xúc nhựa. Hay gặp trong nhà vì dễ trồng, chịu bóng; đặt cao xa tầm trẻ, mang găng khi cắt tỉa.
Xương rồng bát tiên, trạng nguyên, sứ. Nhựa mủ trắng có thể gây kích ứng da và đặc biệt nguy hiểm nếu dính vào mắt. Rửa tay sau khi tỉa, không để trẻ bẻ cành chơi.
Củ thuỷ tiên. Thú chơi Tết đẹp nhưng củ có độc, ăn nhầm gây nôn mửa; đừng để lẫn với hành tỏi trong bếp.
Hoa ly với mèo. Lá, hoa, phấn hoa ly có thể gây suy thận nặng cho mèo chỉ với lượng rất nhỏ; nhà nuôi mèo nên tránh hẳn.
Vạn tuế. Cây cảnh dáng đẹp trồng trước cổng, nhưng hạt và các bộ phận có độc, đặc biệt nguy hiểm với chó. Thu gom hạt rụng.
Cây kiêng vì tên gọi, cây được chuộng vì tên gọi
Không ít kiêng kỵ và ưa chuộng xuất phát từ chính cái tên. Cây xoan còn được gọi là sầu đông, nên có người ngại trồng trước nhà vì chữ "sầu"; trong khi xoan vốn là cây quen thuộc của làng quê Bắc Bộ, gỗ tốt, hoa tím nhạt đầu hè. Ngược lại, những cây có tên mang chữ tốt như kim tiền, phát tài, phát lộc, lộc vừng, vạn lộc, kim ngân, hạnh phúc được bán chạy dịp khai trương, tân gia phần lớn nhờ tên gọi.
Cây sung được ưa trồng vì đồng âm với "sung túc", quả sung còn có mặt trong mâm ngũ quả của nhiều gia đình miền Bắc. Cây khế gợi chuyện cổ tích. Cây mít, cây bưởi, cây cau đều là cây vườn quen thuộc, gắn với sự đủ đầy. Tên gọi thương mại của cây cảnh lại thay đổi theo thời: cùng một loài có khi được bán dưới ba, bốn cái tên khác nhau tuỳ nơi.
Biết điều này giúp ta nhìn tỉnh táo hơn: tên đẹp là một niềm vui, nhưng cây hợp nhà hay không là ở nhu cầu nắng, nước, chỗ đặt và độ an toàn. Một cây "phát tài" chết úng trong góc tối thì chẳng còn ý nghĩa gì; một cây xoan cho bóng mát ở góc vườn thì cũng chẳng gây "sầu" cho ai.
Cây trong phòng ngủ và chuyện "cây cướp oxy ban đêm"
Một lời khuyên rất phổ biến là không để cây trong phòng ngủ vì ban đêm cây "hút oxy, nhả khí độc". Đúng là ban đêm cây không quang hợp mà chỉ hô hấp, nghĩa là có lấy oxy và thải khí cacbonic. Nhưng lượng đó rất nhỏ so với một người đang ngủ trong phòng; vài chậu cây cảnh cỡ thường không làm thay đổi đáng kể không khí của một phòng ngủ có thông gió bình thường.
Những lý do thật để cân nhắc cây trong phòng ngủ lại khác: đất trong chậu ẩm lâu ngày có thể mọc nấm mốc, thu hút ruồi giấm, muỗi; hoa có phấn hay mùi nồng như ly, huệ, dạ lan hương làm người nhạy cảm khó ngủ hoặc dị ứng; chậu nước, bình thuỷ canh để lâu có thể thành chỗ muỗi đẻ. Phòng ngủ kín, chạy máy lạnh suốt đêm thì vấn đề là thông gió, không phải mấy chậu cây.
Nếu muốn có cây trong phòng ngủ, chọn một hai chậu cây lá, không hoa nồng, chậu có khay hứng, tưới vừa phải, đất phủ sỏi để hạn chế ẩm mặt. Lưỡi hổ, kim tiền, cau tiểu trâm là những lựa chọn quen thuộc. Theo quan niệm, phòng ngủ cần yên tĩnh, nên nhiều người cũng tránh cây gai nhọn và cây quá to trong phòng.
Cây khô, hoa khô, cây giả: kiêng vì "khí chết" hay vì bụi?
Quan niệm coi cây khô, hoa khô là vật mang "khí chết", không nên để trong nhà, nhất là phòng ngủ. Trong khi đó, hoa khô, cỏ lau, cành khô lại là món trang trí được ưa chuộng ở nhiều quán cà phê và căn hộ trẻ. Hai cách nhìn này có thể gặp nhau ở một điểm thực tế: hoa khô là nơi bám bụi rất tốt, khó lau, và ở khí hậu ẩm như miền Bắc mùa nồm, chúng dễ lên mốc.
Với người bị dị ứng bụi nhà, hen suyễn, một bình hoa khô lâu không vệ sinh có thể là nguồn mạt bụi và bào tử nấm. Nếu thích trang trí bằng hoa khô, chọn loại đã xử lý kỹ, đặt ở phòng khách thoáng, định kỳ phủi bụi bằng máy sấy chế độ mát và thay mới khi thấy xỉn màu, có mùi.
Cây giả, hoa giả cũng tương tự: quan niệm chuộng cây sống, nhưng điều cần lo là bụi. Một chậu cây giả sạch sẽ không có gì đáng ngại; một chậu cây thật đang chết khô trong góc nhà, theo cả quan niệm lẫn lẽ thường, nên được thay hoặc chăm lại.
Nhà đã lỡ có cây "bị kiêng": xử lý thế nào cho gọn
Đừng vội chặt, cũng đừng mặc kệ. Trình tự dưới đây giúp quyết định dựa trên rủi ro thật:
- Xác định đúng tên cây; nhiều cây bị gọi nhầm tên, và có khi cây "bị kiêng" thật ra là một loài khác vô hại.
- Xếp cây vào nhóm rủi ro: độc (trúc đào, vạn niên thanh…), rễ khoẻ (đa, si, liễu…), gai, mùi, hay chỉ là chuyện kể.
- Với cây độc: dời ra nơi trẻ nhỏ, thú nuôi không tới được, hoặc tặng cho người không có trẻ nhỏ; nếu đã có người nhai phải, liên hệ cơ sở y tế ngay.
- Với cây rễ khoẻ: kiểm tra vết nứt sân, tường, ống nước; tỉa rễ, làm tấm chắn rễ hoặc chuyển cây vào chậu lớn.
- Với cây gai, cây mùi: đổi chỗ đặt, tránh lối đi, cửa sổ phòng ngủ.
- Với cây chỉ bị kiêng theo chuyện kể mà không gây hại gì: nếu người trong nhà thấy bất an, chuyển cây ra vườn hay tặng đi cho yên lòng; nếu mọi người đều thích, cứ giữ.
Mục đích của kiêng kỵ, xét đến cùng, là để ngôi nhà an toàn và người ở thấy dễ chịu. Một cây khoẻ, đặt đúng chỗ, không gây hại cho ai thì không có lý do gì để lo; còn một cây có độc ở sân chơi của trẻ thì nên xử lý dù không sách quan niệm nào nhắc tới.
Câu hỏi thường gặp
Cây lưỡi hổ có bị kiêng không, vì lá nhọn?
Một số nơi ngại lá nhọn như lưỡi dao, số khác lại coi lưỡi hổ chắn điều xấu, nên quan niệm không thống nhất. Về thực tế, lưỡi hổ dễ trồng, chịu hạn; lá có chất có thể gây khó chịu cho chó mèo nếu nhai, nên đặt ngoài tầm với của thú nuôi.
Có nên trồng cây si, cây sanh làm bonsai trong nhà không?
Bonsai si, sanh trong chậu được tỉa rễ thường xuyên không có rủi ro phá móng như cây trồng đất, và là thú chơi lâu đời của người Việt. Điều cần chú ý là bonsai cần nắng, nên chỉ hợp ban công, sân hiên, ít hợp phòng kín.
Trẻ nhỏ lỡ nhai lá cây cảnh thì làm gì?
Lau sạch miệng, cho trẻ súc miệng nếu trẻ biết, giữ lại mẫu lá hoặc chụp ảnh cây và liên hệ cơ sở y tế hoặc trung tâm chống độc để được hướng dẫn. Không tự gây nôn cho trẻ. Với trúc đào và các cây độc mạnh, đưa trẻ đi khám ngay.
Hoa sữa trồng trước nhà có hại sức khoẻ không?
Mùi hoa sữa không phải là chất độc, nhưng rất nồng vào những tối cuối thu, nhiều người thấy nhức đầu, khó ngủ. Nếu nhà đã có cây hoa sữa sát cửa sổ phòng ngủ, có thể tỉa bớt cành hướng vào nhà và đóng cửa sổ phía đó vào mùa hoa.
Cây chết trong nhà có phải báo hiệu điều không may?
Dân gian hay lo như vậy, nhưng cây chết thường do úng rễ, thiếu sáng, sâu bệnh hay bị quên tưới. Bỏ cây chết đi sớm vì đất mục dễ mọc nấm, côn trùng; xem lại chỗ đặt và cách chăm trước khi trồng cây mới.
Cây bàng trước cửa nhà có nên chặt không?
Không cần chặt nếu cây khoẻ và đủ xa nhà. Bàng cho bóng mát tốt nhưng rụng lá theo mùa, rễ có thể làm nứt sân và cành lớn cần tỉa trước mùa bão. Cây ở vỉa hè thuộc quản lý của đơn vị cây xanh, muốn chặt tỉa phải liên hệ họ.