Chọn cây, hoa ngày Tết theo mệnh, quan niệm dựa vào màu hoa và màu quả: đào hồng, đỏ hợp người mệnh Hoả, Thổ; mai vàng, cúc vàng hợp mệnh Thổ, Kim; lan hồ điệp trắng, thuỷ tiên hợp mệnh Kim, Thuỷ; cây quất lá xanh quả vàng cam được xem là hợp nhiều mệnh, nhất là Mộc, Hoả, Thổ. Mệnh ở đây là mệnh nạp âm theo năm sinh của gia chủ.
Nhưng trước khi xét mệnh, hoa Tết là một tập quán vùng miền: miền Bắc có đào và quất, miền Nam có mai vàng, nhà nào cũng có thêm vài chậu cúc, bình lay ơn hay chậu lan. Bài này lập bảng các loại cây hoa Tết thường gặp theo màu và mệnh, kể ngắn gọn ý nghĩa của từng loại, rồi bàn tới chuyện mà năm nào cũng có người lo: hoa nở sớm, nở muộn, quất rụng quả thì nghĩ thế nào.
Bảng cây hoa Tết theo màu và mệnh
Bảng dưới xếp theo màu chủ đạo của hoa hoặc quả, vì đó là căn cứ chính của quan niệm. Một loại có nhiều màu thì chọn theo màu của cây bạn định mua.
| Cây, hoa | Màu chủ đạo | Hành theo màu | Mệnh quan niệm hợp |
|---|---|---|---|
| Đào phai, đào bích | Hồng, đỏ thắm | Hoả | Hoả, Thổ |
| Mai vàng | Vàng | Thổ | Thổ, Kim |
| Quất cảnh | Lá xanh, quả vàng cam | Mộc, Thổ | Mộc, Hoả, Thổ |
| Lan hồ điệp trắng | Trắng | Kim | Kim, Thuỷ |
| Lan hồ điệp tím, hồng | Tím, hồng | Hoả | Hoả, Thổ |
| Cúc mâm xôi, cúc đại đoá vàng | Vàng | Thổ | Thổ, Kim |
| Thuỷ tiên | Trắng, nhuỵ vàng | Kim | Kim, Thuỷ |
| Trạng nguyên | Đỏ | Hoả | Hoả, Thổ |
| Lay ơn | Đỏ, trắng, vàng | Theo màu | Theo màu |
| Cát tường | Tím, trắng, xanh nhạt | Hoả, Kim, Thuỷ | Theo màu |
Màu quan niệm nên hạn chế cho từng mệnh đi theo vòng tương khắc: mệnh Kim ngại nhiều đỏ, mệnh Mộc ngại nhiều trắng, mệnh Thuỷ ngại nhiều vàng, mệnh Hoả ngại xanh dương, đen, mệnh Thổ ngại xanh lá đậm. Trong thực tế, nhà ngày Tết thường có cả đỏ của câu đối, vàng của mai, xanh của bánh chưng; quan niệm này chỉ nên dùng để chọn cây chính đặt nơi trang trọng, không cần loại bỏ mọi màu khác.
Đào, mai, quất trong tập quán Tết
Hoa đào gắn với Tết miền Bắc. Một tích xưa được nhắc nhiều kể rằng hai vị thần Thần Đồ, Uất Luỹ ở dưới gốc một cây đào lớn, chuyên trị ma quỷ, nên người ta cắm cành đào trong nhà ngày Tết với ý giữ yên nhà cửa. Ngày nay ý nghĩa ấy nhạt dần, đào chủ yếu là sắc xuân: đào phai hồng nhạt, đào bích đỏ thắm, đào thế trồng chậu, đào cành cắm bình. Theo màu, đào hồng, đỏ hợp người mệnh Hoả, Thổ.
Mai vàng là hoa Tết phương Nam, nơi khí hậu ấm khiến đào khó nở. Cây mai nở năm cánh vàng rực đúng dịp đầu năm được xem là điềm vui, nhiều nhà chăm mai quanh năm, đến đầu tháng Chạp âm lịch thì lặt lá để hoa nở đúng Tết. Màu vàng thuộc Thổ, nên mai hợp mệnh Thổ và mệnh Kim (Thổ sinh Kim) theo quan niệm.
Cây quất được ưa vì quả tròn, chín vàng, sai quả trên nền lá xanh, gợi sự đầy đủ. Người Hoa đọc chữ quất gần âm với chữ cát (lành), nên cây quất còn mang ý chúc may. Khi chọn, người ta thích cây cân dáng, quả chín đều xen quả xanh, có lộc non; nhiều nhà kiêng cây trụi lá. Lá xanh thuộc Mộc, quả vàng cam thuộc Thổ, Hoả, nên quất được xem là dễ hợp với nhiều mệnh.
Lan, cúc, thuỷ tiên và những chậu hoa trong nhà
Lan hồ điệp. Hoa lâu tàn, chịu được trong nhà, có đủ màu trắng, vàng, tím, hồng, nên dễ chọn theo mệnh. Chậu lan để trong phòng khách cần ánh sáng gián tiếp, tránh gió máy lạnh và tránh tưới đẫm; rễ lan úng là hoa rụng hàng loạt.
Cúc mâm xôi, cúc đại đoá. Thường đặt thành đôi hai bên cửa hay bậc thềm, màu vàng là chính. Cúc tượng cho sự bền bỉ, trường thọ; hợp mệnh Thổ, Kim theo màu.
Thuỷ tiên. Thú chơi của người Hà Nội xưa: gọt củ, ngâm nước, canh cho hoa nở đúng đêm giao thừa, xem đó là niềm vui cả năm. Hoa trắng nhuỵ vàng hợp mệnh Kim, Thuỷ. Cần biết củ thuỷ tiên có chất độc, ăn phải gây nôn; giữ xa tầm tay trẻ nhỏ, thú nuôi và đừng để lẫn với củ hành.
Vạn thọ, mào gà, trạng nguyên. Những loại hoa màu cam đỏ rực, giá vừa phải, đặt hiên hay ban công. Tên vạn thọ gợi lời chúc sống lâu nên hay được bày khi nhà có ông bà. Màu đỏ cam hợp mệnh Hoả, Thổ.
Hoa ly, tulip, cát tường. Hoa cắm bình được ưa chuộng ở thành phố. Riêng hoa ly cần tránh nếu nhà nuôi mèo: các bộ phận của cây, kể cả phấn hoa, có thể gây suy thận nặng cho mèo.
Tết miền Bắc, miền Nam: chọn theo khí hậu trước, theo mệnh sau
Một cây đào đẹp mang vào Sài Gòn thường nở bung rồi tàn trong vài ngày vì nóng, còn chậu mai vàng ra Hà Nội gặp rét có thể không nở. Ngày nay hoa đi khắp nơi, nhưng khí hậu vẫn quyết định cây có giữ được qua Tết hay không. Người mệnh Hoả ở miền Nam muốn có sắc đỏ hồng có thể chọn trạng nguyên, lan hồ điệp hồng, mai đỏ ghép, thay vì cố giữ một cành đào; người mệnh Thổ, Kim ở miền Bắc có thể chọn cúc vàng, lan vàng, quất quả vàng thay cho mai.
Không gian sống cũng quan trọng: căn hộ nhỏ đặt một cây đào thế cao gần trần nhà vừa chật vừa khó chăm, một chậu lan hay bình đào cành nhỏ có khi hợp hơn. Nhà nhiều người lớn tuổi, hoa có mùi quá nồng như huệ, ly đặt trong phòng kín có thể gây nhức đầu cho người nhạy cảm.
Việc chọn mua, kiểm tra nụ, mặc cả là chuyện của người chơi hoa và chợ hoa; ở góc quan niệm, điều nên nhớ là mệnh chỉ giúp chọn giữa những cây đã hợp khí hậu, hợp nhà. Một cây hợp mệnh mà chết héo ngày mùng Hai thì chẳng ai vui.
Đặt cây Tết ở đâu trong nhà
Quan niệm phổ biến đặt cây Tết chính, như cành đào lớn, cây quất hay chậu mai, ở phòng khách, nơi khách bước vào nhìn thấy đầu tiên, thường ở góc bên cạnh cửa chứ không chắn lối đi. Cặp cúc mâm xôi đặt hai bên cửa hoặc hai bên bậc thềm như một lời chào. Bình hoa nhỏ đặt bàn thờ và bàn trà; chậu lan đặt kệ hay bàn ăn.
Theo phương vị ngũ hành, một số người đặt quất, cây xanh ở phía Đông, Đông Nam (Mộc), đào đỏ ở phía Nam (Hoả), mai vàng, cúc vàng ở Tây Nam, Đông Bắc (Thổ), lan trắng ở phía Tây (Kim). Trong căn hộ nhỏ, cách này khó theo trọn; chỉ cần đặt cây chính ở chỗ thoáng, có ánh sáng, xa nguồn nhiệt.
Điều thực tế cần nhắc: cây quất, đào thế cao dễ đổ khi trẻ con chạy nhảy hay khi lau nhà, nên chậu phải đặt trên đế chắc; dây đèn trang trí quấn trên cây phải là loại dùng được cho cây có tưới nước, không để ổ cắm dưới chân chậu. Cây Tết đổ, chập điện ngày mùng Một là điều không ai muốn, chẳng cần đến quan niệm nào để thấy vậy.
Hoa nở sớm, nở muộn, quất rụng quả: hiểu cho nhẹ lòng
Quan niệm dân gian mong hoa nở rộ đúng sáng mùng Một, coi đó là năm mới khởi sắc; hoa nở bung từ hai mươi tám Tết hay tới mùng Năm mới hé lại khiến nhiều người chột dạ. Thực tế thời điểm nở phụ thuộc nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm và cách người trồng xử lý: năm rét đậm hoa đào chậm nở, năm ấm hoa nở sớm, nhà bật sưởi hay để cây cạnh cửa kính nắng thì hoa bung nhanh hơn.
Cây quất rụng quả, rụng lá sau vài ngày ở trong nhà thường vì thay đổi môi trường đột ngột từ vườn nắng sang phòng tối, vì vận chuyển rung lắc hoặc tưới quá nhiều. Mai rụng cánh sớm khi gặp gió mạnh, nắng gắt. Không có cơ sở nào để coi những chuyện này là điềm báo cho cả năm của gia đình.
Nếu muốn hoa bền qua Tết, đặt cây nơi thoáng, sáng, không gió lùa, không sát lò sưởi hay cửa gió điều hoà; tưới vừa đủ, không bón phân trong mấy ngày Tết. Thấy hoa nở sớm thì dời cây ra chỗ mát hơn; nở chậm thì cho cây thêm ánh sáng. Ở góc quan niệm, sự chu đáo ấy mới là điều mang ý nghĩa đầu năm.
Sau Tết: cây đi đâu cho phải lẽ
Hoa Tết để lại một câu hỏi ít ai nghĩ trước: hết Tết thì làm gì với cây. Tập quán không có quy định nào, nhưng vài cách xử lý gọn gàng như sau:
- Đào thế, quất thuê của nhà vườn: trả lại đúng hẹn để nhà vườn chăm phục hồi cho mùa sau; giữ cây đủ nước để tránh bị trừ tiền cọc vì cây chết.
- Quất, mai mua đứt: nếu có sân, hạ chậu, cắt bớt quả, bón nhẹ để cây phục hồi; quất chăm tốt vẫn ra quả cho năm sau.
- Đào cành, hoa cắm: khi tàn, bó gọn bỏ vào chỗ thu gom rác của khu phố, tránh vứt ra lòng đường, gốc cây công cộng.
- Lan hồ điệp: cắt cành hoa tàn, giữ cây gốc; có thể ra hoa lại nếu được chăm đúng.
- Thuỷ tiên đã gọt: củ sau một mùa thường yếu, ít người giữ lại; bỏ đi cẩn thận, không để trẻ nhỏ hay thú nuôi nhai phải.
Nhiều gia đình coi việc chăm lại cây Tết là một cách giữ lộc qua năm. Nghĩ như vậy cũng là một thói quen tốt: cây sống thêm được mùa nữa, nhà bớt rác, và năm sau lại có cây của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Gia chủ mệnh Thuỷ có nên chưng mai vàng không?
Theo vòng tương khắc thì Thổ khắc Thuỷ nên màu vàng không phải màu được ưu tiên cho mệnh Thuỷ. Tuy vậy nhiều gia đình miền Nam vẫn chưng mai như một tập quán; muốn cân theo quan niệm có thể đặt thêm chậu lan trắng hay dùng chậu màu trắng, xanh dương cho cây mai.
Nên chọn theo mệnh của chồng, vợ hay người lớn tuổi nhất nhà?
Tập quán thường theo người chủ gia đình hoặc người đứng tên nhà. Nhà nhiều thế hệ có thể chọn cây chính theo người trụ cột và đặt thêm một chậu nhỏ hợp mệnh ông bà ở phòng của họ. Mục đích là cả nhà vui, không phải tính đúng từng màu.
Cây quất ngày Tết bao nhiêu quả là đẹp theo quan niệm?
Không có con số quy định. Người chơi quất thích cây sai quả, quả chín vàng đều xen ít quả xanh, có lộc non và lá xanh bóng, dáng cân đối. Cây quá nhiều quả mà lá ít, vàng úa thường là cây yếu, dễ rụng quả trong mấy ngày Tết.
Hoa giả, hoa lụa ngày Tết có được tính theo mệnh không?
Quan niệm phổ biến chuộng hoa tươi vì cho là có sinh khí, hoa giả chỉ mang ý nghĩa trang trí theo màu. Nhiều gia đình bận rộn vẫn dùng mai lụa, đào lụa cho tiện; nếu dùng, chọn màu hợp mệnh và giữ sạch bụi là đủ.
Có kiêng hoa màu trắng trong nhà ngày Tết không?
Một số người ngại hoa trắng vì gợi tang lễ, nhưng lan hồ điệp trắng, thuỷ tiên trắng vẫn là hoa Tết quen thuộc của nhiều gia đình. Nếu người lớn trong nhà ngại, có thể chọn hoa trắng xen màu khác, hoặc trắng nhuỵ vàng như thuỷ tiên.