Hoa cắm bàn thờ và phòng khách theo mùa: loại hay dùng, loại kiêng và màu theo mệnh

Hoa cắm bàn thờ gia tiên theo tập quán thường là hoa tươi, có hương nhẹ, màu trang nhã như cúc vàng, huệ trắng, sen, lay ơn, hoa hồng đã tỉa gai, cát tường, lan. Nhiều nơi tránh hoa dại, hoa có gai chưa tỉa, hoa mùi hắc, hoa nhỏ rụng nhanh và hoa đã héo. Bình hoa đặt theo lệ "đông bình tây quả". Màu hoa theo mệnh gia chủ thường được xét nhiều hơn ở bình hoa phòng khách.

Mỗi mùa lại có những loại hoa dễ mua, tươi lâu và đúng mùa, từ đào, thược dược ngày xuân, sen ngày hè, tới cúc hoạ mi cuối thu. Bài này lập bảng hoa theo mùa, giải thích các kiêng kỵ thường gặp và lý do thực tế phía sau, rồi hướng dẫn chọn màu theo mệnh, đặt bình và giữ hoa tươi lâu cả trên bàn thờ lẫn phòng khách.

Hoa trên bàn thờ trong tập quán Việt

Thắp hương, dâng hoa quả là cách con cháu bày tỏ lòng nhớ ơn tổ tiên. Hoa tươi được chuộng vì thể hiện sự chăm chút: phải đi chợ chọn, thay nước, thay hoa khi héo. Vì thế một bình hoa tươi gọn gàng, nước trong được coi trọng hơn một bình hoa đắt tiền để đến héo rũ. Ngày rằm, mùng Một, ngày giỗ và dịp Tết là lúc nhiều gia đình thay hoa mới.

Về vị trí, lệ "đông bình tây quả" được nhắc nhiều: tính theo hướng từ bàn thờ nhìn ra, phía Đông là bên tay trái, đặt bình hoa; phía Tây là bên tay phải, đặt mâm quả. Với người đứng trước bàn thờ nhìn vào, bình hoa sẽ ở bên phải, đĩa quả ở bên trái. Một số vùng có cách bày khác, và nhà nào giữ nếp nhà ấy là được.

Về số bông, nhiều nhà giữ thói quen cắm số lẻ hoặc cắm theo bó đã mua sẵn, không đếm. Điều quan trọng hơn là bình hoa cân với bàn thờ: bàn thờ nhỏ thì bình nhỏ, hoa không vươn chạm ảnh thờ, bát hương, cũng không che khuất ảnh. Hoa cành dài như lay ơn nên cắt bớt cho vừa tầm.

Những loại hoa hay dùng và ý nghĩa thường gán

Cúc vàng. Loại hoa phổ biến nhất trên bàn thờ: bền, để được nhiều ngày, mua được quanh năm. Cúc gợi sự trường thọ, màu vàng ấm. Theo màu, cúc vàng thuộc hành Thổ.

Huệ trắng. Hương thơm, cành thẳng, gợi sự thanh khiết; hay dùng ngày rằm, ngày giỗ. Mùi khá nồng, phòng thờ kín hoặc người nhạy cảm có thể thấy nhức đầu, nên cắm vừa phải và mở cửa thoáng.

Sen. Hoa mùa hè, tượng cho sự thanh cao "gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn". Sen tươi chỉ giữ được vài ngày, nên nhiều nhà mua sen búp, bóc nhẹ cánh ngoài cho hoa nở đẹp.

Lay ơn. Cành thẳng, hoa nở dần từ dưới lên, nhiều màu; hay cắm dịp Tết, dịp giỗ lớn. Cắt bớt ngọn cho vừa bình thờ.

Hoa hồng. Nhiều nhà dùng hồng nhung, hồng vàng nhưng tỉa sạch gai trước khi cắm, vì quan niệm ngại gai trên bàn thờ và cũng để khi thay hoa không bị đâm tay.

Cát tường, đồng tiền, lan. Tên gọi mang ý tốt lành, màu đa dạng, hợp với gia đình muốn bàn thờ có sắc tươi hơn. Lan hồ điệp chậu nhỏ cũng được dùng thay hoa cắm vì giữ được lâu.

Những loại nhiều nơi tránh và lý do thực tế

Kiêng kỵ về hoa thờ khác nhau theo vùng và theo nếp nhà; danh sách dưới là những điều hay được nhắc, kèm lý do đời thường đứng sau mỗi điều:

• Hoa dại, hoa hái ven đường: quan niệm coi là thiếu trang trọng; thực tế hoa dại mau héo, dễ mang theo sâu bọ.
• Hoa có gai chưa tỉa: ngại gai nhọn trên bàn thờ; thực tế dễ đâm tay khi lau dọn, thay hoa.
• Hoa mùi hắc hoặc quá nồng: phòng thờ thường nhỏ, kín, đốt thêm hương; mùi nặng gây nhức đầu.
• Hoa nhỏ, rụng nhanh như ngâu, nhài cắm cành: nhiều nơi chỉ dùng để ướp trà hay thả đĩa; cắm bình thì rụng đầy bàn thờ sau một ngày.
• Hoa đã héo, nước bình đục: được coi là thiếu chăm chút; nước đọng lâu còn có mùi và có thể thành chỗ cho muỗi đẻ.
• Hoa giả, hoa nhựa: một số nhà dùng cho tiện, nhất là bàn thờ ở nơi khó thay hoa; quan niệm phổ biến vẫn chuộng hoa tươi. Nếu dùng hoa giả, chọn loại trang nhã và lau bụi thường xuyên.

Cũng có những loại hoa nơi này kiêng, nơi khác lại dùng, như hoa sứ (hoa đại) hay hoa trang. Khi về nhà chồng, nhà mới hay chăm bàn thờ ở quê, hỏi người lớn trong họ là cách tốt nhất để giữ đúng nếp nhà.

Hoa theo mùa ở Việt Nam: mùa nào dễ mua loại nào

Hoa đúng mùa tươi lâu hơn, giá mềm hơn và mang sắc của mùa vào nhà. Bảng dưới theo mùa ở miền Bắc, nơi bốn mùa rõ rệt; miền Nam và các vùng hoa cao nguyên có nhiều loại quanh năm.

Cúc vàng và huệ có quanh năm nhờ trồng nhiều vùng, nên là lựa chọn an toàn cho bàn thờ khi chưa biết mua gì. Hoa đúng mùa như sen tháng Năm hay cúc hoạ mi tháng Mười một thường được người Hà Nội đón như một niềm vui nhỏ của mùa, cắm phòng khách hay bàn thờ đều hợp.

Chọn hoa theo dịp: rằm, mùng Một, ngày giỗ và Tết

Ngoài mùa, dịp cúng cũng ảnh hưởng tới việc chọn hoa. Tập quán các nơi khác nhau, nhưng có vài thói quen khá phổ biến:

• Rằm, mùng Một: một bình nhỏ cúc vàng, huệ hoặc hoa theo mùa; không cần cầu kỳ, quan trọng là thay đều đặn.
• Ngày giỗ: nhiều nhà chọn hoa trang nhã hơn, như huệ trắng, cúc trắng, cúc vàng, sen, lay ơn trắng; giỗ đầu thường tránh màu quá rực.
• Tết: hoa sắc tươi như lay ơn đỏ, đào cành, cúc vàng, lan hồ điệp; nhiều nhà cắm hai bình đối xứng nếu bàn thờ đủ rộng.
• Rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy: những dịp cúng lớn trong năm, hoa thường nhiều hơn và có thêm sen hoặc cúc theo mùa.
• Ngày vui của gia đình như cưới hỏi, mừng thọ, con cái đỗ đạt: nhiều nhà thắp hương báo với tổ tiên và cắm hoa màu tươi như hồng đỏ, lay ơn đỏ.

Những thói quen này giúp người mới tự lo bàn thờ biết bắt đầu từ đâu. Khi còn phân vân, cúc vàng là loại hoa gần như nơi nào cũng chấp nhận, dịp nào cũng hợp, giữ được lâu và mua ở chợ nào cũng có. Còn với gia đình có nếp riêng, như dâng một loại hoa người đã khuất từng yêu thích, thì giữ nếp ấy là ý nghĩa nhất, không cần theo bảng nào.

Chọn màu hoa theo mệnh và đặt bình phòng khách

Bàn thờ gia tiên là chỗ của cả dòng họ, nên đa số gia đình chọn hoa theo tập quán và theo mùa, ít xét mệnh. Bình hoa phòng khách thì khác, đó là chỗ nhiều người chọn theo mệnh gia chủ: người mệnh Kim chuộng hoa trắng, vàng; mệnh Mộc chuộng hoa xanh, lá xanh nhiều, hoa trắng xanh; mệnh Thuỷ chuộng trắng, xanh dương, tím nhạt; mệnh Hoả chuộng đỏ, hồng, cam, tím; mệnh Thổ chuộng vàng, cam, đỏ, nâu. Màu bình cũng có thể chọn theo mệnh, như bình gốm nâu cho mệnh Thổ, bình thuỷ tinh cho mệnh Thuỷ.

Về chỗ đặt, bình hoa phòng khách nên ở nơi nhìn thấy khi bước vào, trên bàn trà thấp hay kệ chắc chắn, không cạnh ổ điện, tivi. Bình miệng hẹp, đáy nặng ít đổ hơn khi có trẻ nhỏ chạy nhảy. Nhà nuôi mèo tránh hoa ly; người dị ứng phấn hoa nên tỉa bớt nhị hoa ly, chọn hoa ít phấn như cúc, hồng, cát tường.

Mùi hương cũng nên tính: phòng khách nhỏ, đóng máy lạnh, một bình huệ hay ly lớn có thể làm cả phòng nồng mùi. Hoa có hương nhẹ như hồng, lan, cúc hợp không gian kín hơn. Màu hợp mệnh mà khách ngồi lâu khó chịu vì mùi thì cũng không còn ý nghĩa đón khách.

Giữ hoa bàn thờ và phòng khách tươi lâu

Giữ hoa tươi là phần "lòng thành" thấy rõ nhất. Vài bước đơn giản giúp hoa bền thêm nhiều ngày:

1. Rửa sạch bình trước khi cắm; cặn nhớt vi khuẩn ở đáy bình làm hoa mau héo hơn bất kỳ nguyên nhân nào.
2. Cắt xiên gốc hoa, tốt nhất cắt trong chậu nước để không khí không lọt vào thân; tuốt bỏ lá nằm dưới mực nước.
3. Thay nước mỗi một đến hai ngày, mỗi lần cắt lại gốc thêm một chút.
4. Đặt bình xa nắng gắt, xa hơi nóng của đèn, nến và luồng gió máy lạnh.
5. Đừng đặt bình hoa sát đĩa quả chín như chuối, táo: quả chín toả khí ethylene làm hoa mau tàn. "Đông bình tây quả" để hai bên với khoảng cách vừa phải cũng có lợi theo cách đó.
6. Bỏ ngay bông héo trong bình để không làm hỏng bông còn tươi.

Với bàn thờ ít người ở nhà để thay nước, chọn hoa bền như cúc, lan, cát tường thay vì sen, huệ. Một bình nhỏ tươi luôn được coi trọng hơn một bình lớn để héo.

Câu hỏi thường gặp

Cắm hoa bàn thờ bao nhiêu bông là đúng?

Không có con số bắt buộc. Nhiều nhà quen cắm số lẻ hoặc cắm cả bó vừa với bình. Quan trọng là bình cân với bàn thờ, hoa không che ảnh thờ, không chạm bát hương và được thay khi bắt đầu héo.

Có nên dùng hoa hồng để cắm bàn thờ không?

Nhiều gia đình vẫn dùng hoa hồng, nhất là hồng vàng, hồng nhung, với điều kiện tỉa sạch gai trước khi cắm. Nếu người lớn trong nhà kiêng hoa hồng trên bàn thờ thì chọn cúc, lay ơn hay cát tường cho yên lòng.

Bình hoa nên đặt bên trái hay bên phải bàn thờ?

Theo lệ "đông bình tây quả", tính từ bàn thờ nhìn ra thì bình hoa ở bên trái. Với người đứng đối diện bàn thờ, bình hoa ở bên phải, đĩa quả ở bên trái. Nếu nhà có nếp bày khác, cứ giữ nếp nhà.

Nhà đi làm cả ngày, hoa bàn thờ héo nhanh thì làm sao?

Chọn hoa bền như cúc, lan hồ điệp chậu nhỏ, cát tường; cắm ít bông trong bình nhỏ để thay nước nhanh. Một số nhà dùng bình hoa giả cho ngày thường và thay hoa tươi vào ngày rằm, mùng Một, ngày giỗ.

Hoa phòng khách có cần chọn theo mệnh của khách hay không?

Không cần. Quan niệm chỉ xét mệnh gia chủ khi chọn màu hoa trong nhà. Khi biết hôm nay có khách lớn tuổi hay người dị ứng, nên chọn hoa ít mùi, ít phấn để khách ngồi được thoải mái.

Hoa đã cúng xong có được dùng lại không?

Hoa thờ khi thay xuống thường được bỏ đi gọn gàng; nhiều nhà mang ra gốc cây trong vườn thay vì bỏ chung rác. Một số loại như hoa ngâu, nhài ướp trà thường được dùng trước khi dâng chứ ít dùng lại sau khi đã để trên bàn thờ.